Phát triển thuốc bảo vệ thực vật sinh học: Nhiều khó khăn cần tháo gỡ

Còn nhiều thách thức

Thuốc bảo vệ thực vật sinh học là thuốc bảo vệ thực vật có nguồn gốc tự nhiên được sử dụng trong phòng trừ sinh vật gây hại với ưu điểm ít hoặc không tác động tiêu cực đến môi trường, đồng thời để lại ít hoặc không có dư lượng độc hại.

Tuy nhiên, theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), việc nghiên cứu, sản xuất và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sinh học tại Việt Nam vẫn gặp nhiều thách thức. Thứ nhất là cơ chế, chính sách và các quy định về quản lý, đăng ký thuốc bảo vệ thực vật sinh học còn nhiều bất cập, chưa phù hợp, chưa tạo được động lực mạnh mẽ cho việc đầu tư nghiên cứu, phát triển sản xuất và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sinh học.

Thêm vào đó, Việt Nam chưa có các chính sách khuyến khích, hỗ trợ nghiên cứu, phát triển sản xuất và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sinh học. Ngoài ra, cơ chế hợp tác, liên kết giữa các doanh nghiệp, người dân, đơn vị nghiên cứu, cơ quan quản lý, chính quyền địa phương chưa đồng bộ, chưa thống nhất và thiếu chặt chẽ.

Thách thức thứ hai là sản xuất thuốc bảo vệ thực vật sinh học phần lớn phụ thuộc vào các đối tác nước ngoài (bản quyền, nguyên liệu, công nghệ) dẫn đến thị trường không ổn định. Trong khi đó, các doanh nghiệp trong nước chưa làm chủ được công nghệ sản xuất; dây chuyển trang thiết bị sản xuất chưa đồng bộ, đầu tư chưa bài bản, khoa học, quy mô, công xuất sản xuất còn nhỏ, giá thành cao và lợi nhuận kinh tế thấp. Đặc biệt, việc ứng dụng các kết quả nghiên cứu, thử nghiệm sản xuất và chuyển giao các thuốc bảo vệ thực vật sinh học chưa đáp ứng điều kiện của thực tế sản xuất, thiếu sự liên kết, phối hợp giữa các bên liên quan.

Thách thức thứ ba là người sử dụng chưa nhận thức đầy đủ về vai trò và ý nghĩa của việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sinh học, vẫn có thói quen sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học vì hiệu quả cao, tức thời, giá thành rẻ…Trong khi đó, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sinh học có chi phí cao hơn, thời gian bảo quản ngắn, phổ tác động hiệu quả chậm hơn so với thuốc hóa học khiến người sử dụng có tâm lý e dè.

Theo Giáo sư-Tiến sĩ Phạm Văn Toản- Nguyên Phó Giám đốc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, đến nay vẫn chưa có hành lang pháp lý chuyên biệt dành riêng cho thuốc bảo vệ thực vật sinh học nên về cơ bản, quy trình đăng ký lưu hành và cơ chế quản lý đối với loại vật tư nông nghiệp này vẫn đang áp dụng tương tự như thuốc hóa học. Cụ thể, doanh nghiệp vẫn phải trải qua quy trình khảo nghiệm, xét duyệt hồ sơ phức tạp, tốn kém thời gian và chi phí.

Một điểm nghẽn khác là sự thiếu vắng hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật đồng bộ. Trên thực tế, quy chuẩn QCVN 01-188:2018 đang áp dụng hiện nay có đề cập đến chỉ tiêu chất lượng thuốc sinh học nhưng nội dung chưa đủ chi tiết, còn thiếu tính khả thi.

Mặt khác, các tiêu chuẩn quốc gia hiện hành về thuốc vi sinh vật đang bộc lộ những bất cập khi chỉ thiên về đánh giá hình thức (định danh, đo lường mật độ vi sinh vật) mà bỏ ngỏ một yếu tố mang tính quyết định đó là khả năng và hiệu lực phòng trừ sinh vật gây hại.

Giải pháp cần đồng bộ

Theo Đề án Phát triển sản xuất và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sinh học đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đặt mục tiêu đến năm 2030 nâng tỷ lệ sản phẩm thuốc bảo vệ thực vật sinh học trong Danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng tại Việt Nam lên 30%; tăng lượng sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sinh học lên 30% so với tổng số thuốc bảo vệ thực vật; nâng tỷ lệ các cơ sở sản xuất thuốc bảo vệ thực vật sinh học lên 90% so với tổng số cơ sở sản xuất thuốc bảo vệ thực vật đã được cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện sản xuất, đồng thời tăng cường tập huấn sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sinh học an toàn, hiệu quả cho người sử dụng và xây dựng các mô hình sử dụng thuốc hiệu quả trên 9 nhóm sản phẩm chủ lực quốc gia, gồm lúa, cà phê, cao su, điều, hồ tiêu, chè, cây ăn quả, rau, sắn.

Vì vậy, để tháo gỡ khó khăn cho việc nghiên cứu, sản xuất và ứng dụng thuốc bảo vệ thực vật sinh học cũng như hiện thực hoá các mục tiêu của Đề án Phát triển sản xuất và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sinh học, Chủ tịch Hội Doanh nghiệp Sản xuất và Kinh doanh thuốc bảo vệ thực vật Việt Nam (VIPA) Nguyễn Văn Sơn cho biết, cần rà soát, chỉnh sửa và đổi mới quy định quản lý thuốc bảo vệ thực vật tại Việt Nam, trong đó cần xây dựng văn bản quản lý riêng đối với thuốc bảo vệ thực vật sinh học theo hướng cụ thể hóa khái niệm thuốc bảo vệ thực vật sinh học, các loại thuốc bảo vệ thực vật sinh học hài hòa với quy định của các nước trong khu vực và trên thế giới.

Đặc biệt, cơ quan chức năng cần đơn giản hóa thủ tục đăng ký, cấp phép lưu hành; ban hành Danh mục các thuốc thuốc bảo vệ thực vật sinh học an toàn được ưu tiên đăng ký nhanh hoặc đặc cách công nhận lưu hành, đặc biệt đối với sản phẩm là kết quả của các nhiệm vụ khoa học công nghệ đã được công nhận tiến bộ kỹ thuật, các sản phẩm vi sinh tạo ra từ các vi sinh vật bản địa, an toàn sinh học cấp độ 1 hoặc các sản phẩm đã được công nhận/cấp phép lưu hành tại các quốc gia phát triển (OECD) và có lịch sử sử dụng an toàn đối với người, động vật và môi trường.

Bên cạnh đó, thành lập Hội đồng tư vấn xem xét đăng ký thuốc thuốc bảo vệ thực vật sinh học và ban hành quy chế làm việc của Hội đồng; tăng thời gian hiệu lực của Giấy chứng nhận đăng ký thuốc thuốc bảo vệ thực vật sinh học lên 10-15 năm; đổi mới quy định về hướng dẫn sử dụng, bảo quản trên bao gói thuốc bảo vệ thực vật sinh học.

Nhằm phát triển thuốc bảo vệ thực vật sinh học, cơ quan chức năng cần sớm rà soát, bổ sung và hoàn thiện các tiêu chuẩn đã ban hành; xây dựng mới các tiêu chuẩn Việt Nam, tiêu chuẩn cơ sở về chất lượng thuốc bảo vệ thực vật sinh học, kiểm tra đánh giá chất lượng thuốc bảo vệ thực vật sinh học và tăng cường công tác thanh, kiểm tra, đảm bảo chất lượng thuốc bảo vệ thực vật sinh học trên thị trường.

Cùng đó, việc đẩy mạnh truyền thông nâng cao nhận thức, hiểu biết của người sản xuất, người tiêu dùng và cộng đồng về vai trò của thuốc bảo vệ thực vật sinh học; tăng cường công tác khuyến nông về thuốc bảo vệ thực vật sinh học thông qua các mô hình sản xuất, cung ứng và sử dụng các biện pháp sinh học trong quản lý dịch hại tổng hợp trên các cây trồng chủ lực tại các vùng sinh thái trong phạm vi cả nước…là thực sự cần thiết.

Một giải pháp quan trọng khác là xây dựng mạng lưới thu thập, lưu giữ bảo tồn nguồn gen vi sinh vật, thảo mộc làm nguyên liệu cho nghiên cứu, phát triển thuốc bảo vệ thực vật sinh học được cấp kinh phí thường xuyên từ ngân sách nhà nước và đẩy mạnh phối hợp giữa các cơ sở viện, trường với doanh nghiệp trong nghiên cứu phát triển và chuyển giao công nghệ về thuốc bảo vệ thực vật sinh học; cụ thể hóa các chính sách khuyến khích, hỗ trợ và ưu đãi các các tổ chức, doanh nghiệp đầu tư sản xuất thuốc bảo vệ thực vật sinh học quy mô công nghiệp.

Ngoài ra, việc tăng cường hợp tác với các tổ chức quốc tế, các quốc gia phát triển, các trường đại học, viện nghiên cứu để tiếp cận, làm quen và làm chủ các công nghệ, kỹ thuật mới, hiện đại trong nghiên cứu, sản xuất, sử dụng, quản lý và kiểm tra, đánh giá chất lượng … chính là các giải pháp đồng bộ cần thiết để tháo gỡ khó khăn và phát triển mạnh thuốc bảo vệ thực vật sinh học tại Việt Nam, ông Nguyễn Văn Sơn nhấn mạnh.

Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), số lượng thuốc thuốc bảo vệ thực vật sinh học được đăng ký và cấp phép lưu hành tại Việt Nam đến năm 2026 là 878 tên thương phẩm, tăng 110 tên thương phẩm so với năm 2020, trong đó thuốc thuốc bảo vệ thực vật vi sinh vật chiếm 12%; thuốc thuốc bảo vệ thực vật thảo mộc chiếm 17% và thuốc thuốc bảo vệ thực vật hóa sinh chiếm 71%. Tính đến tháng 12/2025, cả nước có 97 cơ sở sản xuất thuốc bảo vệ thực vật, trong đó có 86 cơ sở sản xuất thuốc sinh học.