Báo cáo “Những loài cá bị lãng quên của Amazon” do TNC thực hiện, với sự tham gia của hơn 50 chuyên gia thuộc 30 tổ chức, cho thấy khoảng 2/3 số loài cá tại Amazon chỉ phân bố trong khu vực này. Điều này khẳng định lưu vực Amazon là một trong những kho dự trữ đa dạng sinh học nước ngọt quan trọng nhất thế giới.
Các nhà khoa học nhấn mạnh cần ưu tiên bảo vệ hệ sinh thái thay vì chờ đến khi bị suy thoái mới phục hồi. Theo chuyên gia TNC, Fernanda Silva, Amazon vẫn còn những hệ thống sông ngòi rộng lớn có tính kết nối cao, tạo cơ hội duy trì một hệ sinh thái đang vận hành tương đối nguyên vẹn.
Cá đóng vai trò quan trọng đối với cân bằng sinh thái rừng. Nhiều loài như nước ngọt đặc trưng của Amazon, thường di chuyển vào các khu rừng ngập nước để kiếm ăn, đồng thời phát tán hạt giống đi xa. Một số loài khác vận chuyển chất dinh dưỡng giữa môi trường nước và đất liền. Vì vậy, sự suy giảm quần thể cá có thể gây hiệu ứng dây chuyền đối với thảm thực vật cũng như các loài động vật như cá heo sông, rái cá khổng lồ và chim.
Báo cáo nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì tính liên kết của hệ thống sông. Đặc biệt, cá dourada, một loài cá da trơn di cư đường dài, có hành trình di cư trong môi trường nước ngọt dài nhất từng được ghi nhận, với quãng đường hơn 11.000 km trong vòng đời, từ khu vực gần dãy Andes đến cửa sông Amazon.
Hiện 144 loài cá Amazon nằm trong danh sách các loài bị đe dọa của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), trong khi 334 loài khác được xếp vào nhóm “thiếu dữ liệu”. Biến đổi khí hậu, hạn hán kéo dài và suy giảm dòng chảy đang tạo thêm sức ép đối với các quần thể cá, trong đó một số khu vực được dự báo có thể giảm hơn 40% lượng nước chảy hằng năm.
Không chỉ có giá trị sinh thái, nguồn cá còn đóng vai trò quan trọng đối với an ninh lương thực và sinh kế của người dân Amazon. Ít nhất 200 loài được khai thác thương mại, trong khi hoạt động buôn bán cá cảnh mỗi năm liên quan tới hàng triệu cá thể.
Báo cáo đồng thời ghi nhận vai trò của cộng đồng bản địa và các cộng đồng truyền thống trong bảo vệ nguồn lợi thủy sản. Các sáng kiến quản lý dựa vào cộng đồng hiện bao phủ gần 13 triệu ha tại Brazil, Peru, Bolivia và Colombia, cho thấy việc kết hợp tri thức bản địa với các biện pháp bảo tồn khoa học có thể góp phần duy trì hệ sinh thái đặc biệt quan trọng này.
