Theo hãng thông tấn AP (Mỹ), khi khoảng 2 tuổi, hầu hết trẻ em đều biết chơi trò giả vờ. Các em có thể biến phòng ngủ thành lâu đài, dùng cốc rỗng để tổ chức tiệc trà, hay trò chuyện với những người bạn tưởng tượng. Khả năng tạo ra một thế giới hư cấu từ hư vô vốn được coi là đặc quyền của con người, nhưng một thí nghiệm mới đây trên loài vượn đã làm thay đổi hoàn toàn quan niệm này.
Ông Christopher Krupenye, đồng tác giả nghiên cứu tại Đại học Johns Hopkins, cho biết: “Điều thực sự thú vị của nghiên cứu này là nó cho thấy gốc rễ của khả năng tưởng tượng không chỉ tồn tại ở riêng loài người”.
Nhân vật chính của nghiên cứu là Kanzi, một con tinh tinh lùn được nuôi dưỡng trong phòng thí nghiệm và nổi tiếng với khả năng giao tiếp với con người thông qua các ký hiệu đồ họa. Kanzi có thể kết hợp các ký hiệu khác nhau để tạo ra ý nghĩa mới và học cách chế tạo những công cụ đá đơn giản.
Các nhà khoa học đặt câu hỏi liệu Kanzi có khả năng chơi trò giả vờ hay không, tức là hành động như thể một thứ gì đó là có thật trong khi biết rõ là không phải. Trước đó, họ từng ghi nhận những báo cáo về tinh tinh cái trong tự nhiên ôm những cành cây như thể ôm con. Trong điều kiện nuôi nhốt, một số cá thể kéo những khối gỗ tưởng tượng trên mặt đất sau khi chơi với đồ chơi thật.
Tuy nhiên, trí tưởng tượng vốn mang tính trừu tượng nên rất khó xác định điều gì thực sự diễn ra trong đầu loài vượn. Chúng có thể chỉ đang bắt chước các nhà nghiên cứu, hoặc nhầm lẫn giữa vật thể tưởng tượng và vật thể thật.
Để kiểm chứng, nhóm nghiên cứu đã áp dụng phương pháp nghiên cứu trẻ nhỏ để tổ chức một “bữa tiệc nước ép” cho Kanzi. Họ giả vờ rót nước ép từ một bình vào hai chiếc cốc, sau đó giả vờ uống cạn một cốc. Khi được hỏi muốn chọn cốc nào, Kanzi chỉ vào chiếc cốc “vẫn còn nước ép tưởng tượng” trong 68% số lần thử.
Để chắc chắn Kanzi không nhầm lẫn giữa thật và giả, các nhà khoa học tiếp tục tiến hành một thử nghiệm khác với nước ép thật. Kết quả cho thấy Kanzi chọn nước ép thật thay vì nước ép tưởng tượng trong gần 80% trường hợp.
“Điều này chứng minh Kanzi thực sự phân biệt giữa nước ép thật và nước ép tưởng tượng”, bà Amalia Bastos, đồng tác giả nghiên cứu tại Đại học St. Andrews ở Scotland, nhận định.
Một thí nghiệm thứ ba với những chùm nho giả vào hai chiếc lọ cũng cho kết quả tích cực tương tự.
Dù vậy, không phải tất cả các nhà khoa học đều tin rằng Kanzi đang chơi trò giả vờ theo cách con người vẫn làm. Theo nhà tâm lý học so sánh Michael Tomasello tạiĐại học Duke, có khác biệt giữa việc hình dung nước ép được rót vào cốc và việc duy trì giả định rằng nó là thật. Ông Tomasello không tham gia vào nghiên cứu vừa được công bố trên tạp chí Science này. Ông cho biết mình cần thấy Kanzi tự tay rót nước tưởng tượng vào bình thì mới hoàn toàn tin được.
Do lớn lên trong môi trường con người, rất khó xác định liệu khả năng của Kanzi có đại diện cho tất cả loài vượn hay chỉ là kết quả của quá trình nuôi dưỡng đặc biệt.
Kanzi đã qua đời vào năm 2025 ở tuổi 44. Dù vậy, di sản khoa học của nó vẫn tiếp tục được khai thác.
Trong bối cảnh nhiều loài linh trưởng lớn ngoài tự nhiên đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng nghiêm trọng, việc hiểu rõ năng lực nhận thức của chúng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Những phát hiện như nghiên cứu về Kanzi không chỉ giúp con người hiểu thêm về trí tuệ của các loài họ hàng gần gũi, mà còn góp phần làm sáng tỏ quá trình tiến hóa của trí tưởng tượng.
“Kanzi đã mở ra một hướng đi mới cho rất nhiều nghiên cứu trong tương lai”, bà Bastos nói.
