Máy bay chiến đấu Rafale trình diễn tại Triển lãm hàng không quốc tế Paris, Pháp. Ảnh tư liệu: AFP/ TTXVN
Theo RT, dự án trị giá 100 tỷ euro (116 tỷ USD) nhằm phát triển một mẫu tiêm kích thế hệ mới hoàn toàn do châu Âu chế tạo cho các thành viên NATO, đã chính thức bị hủy bỏ.
Dù từng được quảng bá là công cụ giúp châu Âu đối phó với mối đe dọa an ninh từ Nga và giảm sự phụ thuộc vào vũ khí do Mỹ sản xuất, Pháp và Đức cuối cùng không thể vượt qua nhiều năm bất đồng về chính trị và công nghiệp.
Việc hủy bỏ dự án có gây bất ngờ hay không?
Câu trả lời là không hẳn như vậy. Số phận của Hệ thống Không chiến Tương lai (Future Combat Air System - FCAS) đã trở nên bấp bênh từ nhiều tháng trước.
Tháng 2 năm nay, Bộ trưởng Quốc phòng Bỉ Theo Francken - quốc gia tham gia chương trình với tư cách quan sát viên - từng tuyên bố dự án này đã "chết".
Đến ngày 9/6, truyền thông châu Âu đồng loạt đưa tin bế tắc công nghiệp liên quan đến chương trình thay thế các tiêm kích Rafale của Pháp, Eurofighter của Đức và Tây Ban Nha, thậm chí có thể thay thế cả F-35 của Mỹ, đã kết thúc bằng việc hủy bỏ phần phát triển máy bay chiến đấu có người lái.
Bộ trưởng Quốc phòng Đức Boris Pistorius sau đó xác nhận thông tin này. "Đó là một dự án châu Âu đầy tham vọng nhưng cuối cùng đã vỡ tan trước thực tế. Đôi khi phải biết phân biệt giữa lý trí và cảm xúc", ông nói.
FCAS vì thế trở thành một trong những sáng kiến quốc phòng tham vọng nhất của châu Âu nhưng không đạt được mục tiêu đề ra.
FCAS là gì và vì sao dự án đình trệ?
FCAS được Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và Thủ tướng Đức Angela Merkel khởi động năm 2017.
Mục tiêu của dự án là chế tạo một máy bay chiến đấu thế hệ thứ sáu có khả năng hoạt động sau năm 2040.
Khi đó, các chuyên gia quốc phòng châu Âu cho rằng mẫu tiêm kích tương lai phải có năng lực ngang bằng hoặc vượt qua F-35 của Mỹ mới đủ sức cạnh tranh trên thị trường và biện minh cho khoản đầu tư khổng lồ.
Dự án bước vào giai đoạn phát triển 1B cuối năm 2022 và dự kiến chuyển sang giai đoạn 2 vào năm 2025. Theo kế hoạch, nguyên mẫu trình diễn bay sẽ xuất hiện vào giai đoạn 2028-2029.
FCAS không chỉ bao gồm một máy bay chiến đấu mới mà còn tích hợp hệ thống máy bay không người lái và mạng lưới dữ liệu tác chiến được gọi là "combat cloud" (đám mây tác chiến).
Hiện các bên tham gia hy vọng vẫn có thể duy trì những thành phần này và tích hợp chúng vào các chương trình quốc gia trong tương lai.
Một quan chức Pháp nói với AFP rằng "phần cốt lõi của FCAS vẫn sẽ được tiếp tục dưới dạng một hệ thống châu Âu", hàm ý rằng một số hạng mục vẫn có thể mang lại giá trị sau những khoản đầu tư đã bỏ ra.
Do FCAS được xem là dự án mang dấu ấn cá nhân của Tổng thống Macron, sự sụp đổ của chương trình được đánh giá là đòn giáng mạnh vào di sản chính trị của ông.
Theo báo Handelsblatt của Đức, Thủ tướng Friedrich Merz đã thông báo với ông Macron tuần trước rằng dự án tiêm kích chung không còn tương lai khả thi.
Nguyên nhân chính dẫn tới bế tắc là tranh cãi kéo dài giữa hai tập đoàn quốc phòng chủ chốt: Dassault Aviation của Pháp và Airbus Defence & Space có trụ sở tại Đức. Mâu thuẫn xoay quanh vấn đề phân chia công việc và quyền kiểm soát dự án.
Cả Paris và Berlin đều khẳng định tranh cãi này không phản ánh quan hệ song phương giữa hai nước, song các nỗ lực hòa giải được tiến hành hồi tháng 3 đã thất bại chỉ sau vài tuần.
Cuộc chiến quyền lực giữa Airbus và Dassault
Trong báo cáo tài chính năm 2025, Giám đốc điều hành Dassault Aviation Eric Trappier công khai chỉ trích Airbus. Ông cho rằng Airbus muốn áp dụng mô hình quản lý tập thể đối với FCAS, trong khi một chương trình phức tạp như vậy cần một đầu tàu duy nhất đủ năng lực dẫn dắt.
Theo ông Trappier, Dassault sở hữu kinh nghiệm độc nhất để phát triển tiêm kích thế hệ mới.
Ông cũng nhắc lại bài học từ chương trình Eurofighter trước đây. "Dự án Eurofighter do bốn nước cùng phát triển, nhưng cuối cùng ba nước trong số đó lại mua F-35 của Mỹ. Đó chính là sự suy tàn", ông nói.
Chương trình Eurofighter được khởi động từ năm 1983 với sự tham gia ban đầu của Pháp. Tuy nhiên, Paris sau đó rút lui để tập trung phát triển mẫu ACX - tiền thân của tiêm kích Rafale ngày nay.
Khi đó, nguyên nhân chính là sự khác biệt về yêu cầu tác chiến. Pháp muốn một mẫu máy bay có khả năng mang vũ khí hạt nhân và hoạt động trên tàu sân bay, trong khi Anh, Đức, Italy và Tây Ban Nha không coi những tính năng đó là cần thiết.
Chính những khác biệt tương tự đã tiếp tục làm suy yếu FCAS.
Sau khi dự án đổ vỡ, Đức và Pháp dự kiến sẽ phát triển các chương trình máy bay chiến đấu riêng.
Tây Ban Nha, thông qua công ty công nghệ Indra Sistemas, được cho là sẽ tiếp tục tham gia phát triển hệ thống "combat cloud" và có thể đầu tư vào một dự án máy bay mới do Airbus dẫn dắt.
Trong khi đó, chương trình tiêm kích tương lai của Đức có thể hợp tác với hãng Saab của Thụy Điển - nhà sản xuất tiêm kích Gripen. Theo các nguồn tin, Berlin đánh giá Saab là đối tác dễ hợp tác hơn nhiều so với Dassault.
Đức hiện vẫn cần các đối tác nước ngoài để phát triển tiêm kích mới, bởi nước này chưa từng tự phát triển thành công một mẫu máy bay chiến đấu hoàn chỉnh kể từ sau Thế chiến II. Ngoại lệ duy nhất là dự án thử nghiệm EWR VJ 101 với khả năng cất hạ cánh thẳng đứng, nhưng chương trình đó chưa bao giờ vượt qua giai đoạn nguyên mẫu.