Từ màn hình tivi, series phim tài liệu điều tra nhanh chóng viral trên mạng xã hội, rồi đi vào từng gia đình, từng cuộc trò chuyện ngoài đời. Dưới những góc nhìn khác nhau, cảm thương có, căm phẫn có, … những cảm xúc nhân văn và sự thôi thúc bảo vệ lẽ phải được thôi thúc trong từng khán giả, độc giả, góp phần thúc đẩy các cơ quan chức năng nhanh chóng vào cuộc điều tra, xử lý những sai phạm liên quan.
Câu chuyện ấy thêm một lần khẳng định sức mạnh của báo chí chân chính: Một tác phẩm được tạo nên từ sự dấn thân, từ khả năng kiểm chứng thông tin và trách nhiệm nghề nghiệp luôn có một sức mạnh đặc biệt, có thể tạo ra những tác động tích cực đối với xã hội. Trong bối cảnh AI phát triển mạnh mẽ, mạng xã hội làm thay đổi cách công chúng tiếp cận thông tin, đây cũng là lời nhắc nhở về sứ mệnh của người làm báo và yêu cầu báo chí phải không ngừng đổi mới để tiếp tục giữ vững niềm tin công chúng.
Series phim tài liệu điều tra của VTV vừa kể trên diễn ra trong một thời điểm đặc biệt. 101 năm kỷ niệm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam cũng trùng vào thời điểm rất nhiều đổi thay, trong đó sự thay đổi lớn nhất chính là nền tảng công nghệ và thói quen của công chúng. Chỉ trong vài giây, AI có thể tạo ra hàng chục bản tin, hình ảnh, video hay mô phỏng giọng nói con người để thực hiện các podcast hấp dẫn. Mạng xã hội trở thành nơi hàng triệu thông tin được sản xuất và lan truyền mỗi ngày. Mỗi chiếc điện thoại thông minh đều có thể trở thành một "kênh truyền thông", mỗi cá nhân đều có thể trở thành người sáng tạo nội dung. Người đọc muốn thông tin nhanh hơn, trực quan hơn, đa nền tảng hơn và AI có thể phục vụ họ một cách chu đáo.
Bối cảnh này khiến không ít người đặt câu hỏi: Rồi tới đây, AI có thay thế nhà báo? Liệu mạng xã hội có xóa sổ vai trò của báo chí?
Thực tế đang cho thấy một câu trả lời khác. Từ series phim tài liệu điều tra "Cạm bẫy từ những hợp đồng kỳ nghỉ", có thể thấy AI có thể tạo ra nội dung, mạng xã hội có thể tạo ra tốc độ lan truyền, nhưng niềm tin của công chúng không được tạo ra bằng thuật toán. Niềm tin, sự rung động của công chúng được tạo nên nhờ những nhà báo trực tiếp đi đến hiện trường, dành nhiều ngày, nhiều tháng theo đuổi một vụ việc, bỏ mồ hôi, công sức kiểm chứng từng thông tin và dám chịu trách nhiệm trước xã hội về những gì mình công bố. Điều quan trọng, là sự rung động trong từng câu chữ, từng shoot hình… truyền tới công chúng chỉ có được khi chính những nhà báo thao thức cùng câu chuyện của mình. Đó là những điều mà AI chưa thể thay thế, và cũng là lý do vì sao những tác phẩm báo chí công phu vẫn luôn có chỗ đứng đặc biệt trong lòng công chúng. Nói cách khác, nếu công nghệ làm thay đổi cách thông tin được sản xuất thì báo chí phải khẳng định giá trị bằng chất lượng của thông tin, bằng chiều sâu của phân tích và bằng sức nặng của sự thật.
Điều đó cũng đặt ra yêu cầu đổi mới đối với báo chí. Báo chí cần tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi số toàn diện, ứng dụng hiệu quả AI, phát triển báo chí dữ liệu, báo chí đa nền tảng, báo chí giải pháp và báo chí kiến tạo…, trong đó công chúng được chọn làm trung tâm, năng lực kiểm chứng, phân tích và lý giải các vấn đề của nhà báo được tăng cường. Đối với các cơ quan báo chí, yêu cầu đặt ra là phải đổi mới mô hình tổ chức và phương thức hoạt động với mô hình soạn phục vụ tốt nhất cho quy trình sản xuất số, khai thác dữ liệu độc giả, xây dựng hệ sinh thái nội dung đa nền tảng. Mỗi cơ quan báo chí phải xây dựng được một văn hóa đổi mới, nơi sáng tạo được khuyến khích và công nghệ được xem là công cụ để nâng cao chất lượng sản phẩm báo chí.
Nhưng yếu tố quyết định vẫn là mỗi nhà báo. Mỗi nhà báo cần thay đổi tư duy từ "người viết tin" sang "người tạo ra giá trị thông tin"; từ "làm báo cho một nền tảng" sang "sản xuất nội dung cho đa nền tảng". Nhà báo phải không ngừng học tập, trau dồi kỹ năng số, làm chủ dữ liệu, thành thạo kỹ năng kể chuyện đa phương tiện và khả năng tương tác với công chúng. Chỉ khi từng cá nhân thay đổi, từng tòa soạn đổi mới, nền báo chí mới có thể tiếp tục giữ vững vai trò dẫn dắt thông tin, định hướng dư luận và phụng sự đất nước, nhân dân.
Trong ngày 18/6, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm có bài viết hết sức sâu sắc và toàn diện về “Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số”. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước phân tích bối cảnh hiện nay, khẳng định vai trò của báo chí trước nhiều thách thức, đồng thời chỉ rõ báo chí cách mạng Việt Nam cần thay đổi như thế nào để hoàn thành sứ mệnh của mình; để giải quyết những vấn đề đang rất “nóng hổi” hiện nay của báo chí Việt Nam. Mỗi phân tích của bài viết đều như gợi mở, đồng thời cũng là khẳng định về việc đổi mới không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc đối với nền báo chí, với các cơ quan báo chí và từng nhà báo.
Từ những chỉ đạo trong bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, liên hệ với thực tiễn báo chí Việt Nam hiện nay, có thể khẳng định: Xã hội luôn cần những thông tin trung thực, chính xác và có trách nhiệm; luôn cần những tiếng nói khách quan để bảo vệ công lý, phản biện những điều chưa đúng, lan tỏa những giá trị tích cực và củng cố niềm tin của nhân dân. Công nghệ sẽ còn tiếp tục phát triển, thói quen của công chúng cũng sẽ tiếp tục biến chuyển, nhưng sứ mệnh bất biến của báo chí cách mạng Việt Nam và của mỗi nhà báo không hề thay đổi. Mỗi nhà báo, mỗi cơ quan báo chí sẽ phải tiếp tục đổi mới, làm chủ công nghệ, trung thành với lý tưởng, bảo vệ sự thật, giữ gìn niềm tin và không ngừng sáng tạo để luôn đi đầu trong sứ mệnh phục vụ công chúng.
