Không chỉ mang giá trị kiến trúc, lịch sử, Đường Lâm còn là nơi lưu giữ những phong tục, tập quán và nếp sống của người Việt qua nhiều thế hệ.
Bảo tồn hồn cốt làng Việt cổ
Giá trị đặc biệt của làng cổ Đường Lâm nằm ở khả năng lưu giữ một tổng thể không gian văn hóa làng Việt. Những giá trị như tình làng nghĩa xóm, lòng hiếu kính tổ tiên, sự gắn bó với quê hương và ý thức cộng đồng vẫn là nền tảng tạo nên bản sắc của vùng đất này.
Nhận thức rõ giá trị đó, thành phố Hà Nội đã và đang triển khai nhiều chương trình, đề án nhằm bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị của làng cổ. Đề án giai đoạn 2024–2030, định hướng đến năm 2035, đặt mục tiêu bảo tồn các công trình kiến trúc có giá trị, chỉnh trang không gian làng cổ, phát triển du lịch gắn với gìn giữ bản sắc và nâng cao đời sống người dân. Việc đưa làng cổ Đường Lâm trở thành Di tích quốc gia đặc biệt, hướng tới lập hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới cũng là một trong những định hướng được đặt ra.
Theo Phó Giám đốc Sở Du lịch Hà Nội Nguyễn Trần Quang, ngành Du lịch Hà Nội đặt mục tiêu đưa làng cổ Đường Lâm trở thành “Làng du lịch tốt nhất thế giới” do Tổ chức Du lịch Liên hợp quốc vinh danh trước năm 2030. Để hiện thực hóa mục tiêu này, rất cần sự chung tay của các cấp, các ngành, chính quyền địa phương, cộng đồng doanh nghiệp và người dân.
Làng cổ Đường Lâm hiện có 50 di tích, trong đó có 7 di tích cấp quốc gia, 12 di tích và nhà cổ được xếp hạng cấp tỉnh; gần 100 ngôi nhà cổ có niên đại trên 100 năm cùng hàng trăm ngôi nhà truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ. Đây là một trong những làng cổ tiêu biểu còn bảo tồn tương đối tốt cấu trúc với hệ thống đình, đền, chùa, cổng làng, giếng cổ, đường làng, ngõ xóm, tường đá ong và cảnh quan đặc trưng xứ Đoài.
Tuy nhiên, bảo tồn một ngôi làng đang sống không phải là việc dễ dàng. Những ngôi nhà cổ xuống cấp theo thời gian, nhu cầu nâng cao đời sống của người dân ngày càng lớn, trong khi việc gìn giữ kiến trúc và cảnh quan truyền thống đòi hỏi sự hài hòa. Vì vậy, bảo tồn di sản không chỉ là giữ gìn những công trình cổ mà còn phải gắn với sinh kế và chất lượng cuộc sống của cộng đồng. Người dân cần thực sự trở thành chủ thể trong quá trình bảo tồn, từ tu bổ nhà cổ đến gìn giữ cảnh quan và các giá trị văn hóa truyền thống.
Lưu giữ vẻ đẹp miền di sản
Những giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ đã tạo nên sức hấp dẫn riêng của Đường Lâm, thu hút đông đảo du khách đến tham quan, khám phá và trải nghiệm.
Ông Ngô Văn Hà, 81 tuổi, một thợ mộc đến từ thành phố Bắc Ninh, từng nhiều năm gắn bó với nghề làm nhà gỗ, cho biết những ngôi đình, chùa và nhà cổ ở Việt Nam, trong đó có làng cổ Đường Lâm, đều được xây dựng rất công phu. Hệ thống cột, kèo, hoành, cửa lớn nhỏ chủ yếu làm bằng gỗ lim chắc chắn; các chi tiết bên trong được chạm khắc tinh xảo, mái lợp ngói dày. Nhờ kỹ thuật xây dựng khéo léo và vật liệu bền chắc, nhiều công trình vẫn tồn tại hàng trăm năm, thậm chí cả nghìn năm, mà vẫn giữ được vẻ đẹp cổ kính. Kiến trúc nhà gỗ cũng tạo không gian thoáng mát vào mùa Hè, ấm áp vào mùa Đông, mang lại cảm giác gần gũi, dễ chịu.
“Ngày xưa, chỉ những gia đình thực sự giàu có mới đủ điều kiện làm nhà lớn bằng các loại gỗ quý như đinh, lim, sến, táu, nghiến. Một ngôi nhà có thể sử dụng tới cả trăm mét khối gỗ. Ngoài chi phí nguyên liệu, gia chủ còn phải lo tiền công thợ. Riêng một ngôi nhà gỗ năm gian và hai chái đã cần cả một nhóm thợ làm việc trong suốt cả năm”, ông Hà cho biết.
Du khách Nicolas và người bạn đồng hành Vanessa, đến từ miền Nam nước Pháp, chia sẻ khi dạo quanh làng: “Đây là ngôi làng đẹp nhất mà chúng tôi từng đến và người dân ở đây thực sự rất tốt bụng. Đó cũng là ngôi làng rất chân thực và thực sự hiếu khách”.
Chị Nguyễn Thị Tuyết (sinh năm 1966), người dân sinh sống và kinh doanh tại làng cổ Đường Lâm cho biết, chị luôn tìm hiểu, cập nhật thông tin về quê hương để giới thiệu với du khách. Theo chị, Đường Lâm vẫn lưu giữ tương đối nguyên vẹn cấu trúc của một làng Việt cổ với hệ thống đình, chùa, đền, cổng làng, giếng cổ và nhà thờ họ gắn bó với đời sống cộng đồng. Đặc biệt, thôn Mông Phụ gây ấn tượng bởi những ngôi nhà ngói cổ, bức tường đá ong và những con ngõ nhỏ quanh co, mang vẻ đẹp mộc mạc của làng quê.
Theo các tư liệu và văn bia ghi lại, đình Mông Phụ được xây dựng năm 1684, là công trình kiến trúc có giá trị đặc sắc. Không gian đình thông thoáng, tạo sự kết nối giữa nơi thờ tự với không gian sinh hoạt cộng đồng. Ngôi đình không chỉ là nơi thờ Thành hoàng làng mà còn là địa điểm hội họp, tổ chức lễ nghi, gìn giữ phong tục và gắn kết tình làng nghĩa xóm.
Những ngôi nhà cổ ở Đường Lâm cũng được ví như những trang sử viết bằng gỗ. Nhà thường được xây dựng theo kiến trúc năm gian, tường sử dụng đá ong, mái lợp ngói nung, khung nhà chủ yếu làm bằng các loại gỗ tốt. Gian giữa thường dành cho việc thờ cúng và tiếp khách, hai bên là không gian sinh hoạt của gia đình. Những đường nét chạm khắc trên các cấu kiện gỗ khá tinh tế, thể hiện bàn tay khéo léo và quan niệm thẩm mỹ của người thợ thủ công xưa.
Ngôi nhà của gia đình ông Nguyễn Văn Hùng ở thôn Mông Phụ được xây dựng từ năm 1649. Trải qua gần bốn thế kỷ, ngôi nhà vẫn được gìn giữ cùng sân gạch, vườn cây, cổng nhỏ và những chum tương truyền thống. Mỗi chi tiết trong ngôi nhà đều gợi nhắc nếp sống của một gia đình Việt xưa, từ sự tôn kính tổ tiên, tình cảm gia đình đến sự gắn bó với thiên nhiên và cách tổ chức không gian sống hài hòa.
Ngôi nhà không chỉ là một công trình kiến trúc để du khách chiêm ngưỡng mà vẫn là nơi sinh hoạt, gìn giữ nếp nhà của một gia đình. Những chum tương đặt trong sân, bức tường đá ong thấm màu thời gian và khoảng vườn yên tĩnh tạo nên vẻ đẹp riêng, giúp người đến thăm cảm nhận rõ hơn đời sống của người Việt xưa qua nhiều thế kỷ.
Đường Lâm còn lưu giữ những nét văn hóa cộng đồng đặc sắc. Chùa Mía với nhiều pho tượng thờ bằng các chất liệu khác nhau như đất nung, gỗ và đồng là một di sản nghệ thuật Phật giáo đặc sắc.
Làng cổ này còn được mệnh danh là “đất hai vua”, quê hương của Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng và vua Ngô Quyền, hai vị anh hùng có công lớn trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc. Nơi đây còn gắn với rặng duối cổ gồm 18 cây, tương truyền từng là nơi buộc voi chiến của Ngô Quyền.
Những di tích, đền thờ, lăng mộ và câu chuyện về các danh nhân đã tạo nên chiều sâu lịch sử cho Đường Lâm. Lịch sử không chỉ hiện diện trong sách vở mà còn được lưu giữ qua từng địa danh, nếp nhà, công trình tôn giáo, tín ngưỡng và những câu chuyện truyền lại qua nhiều thế hệ.
Hướng tới Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026, câu chuyện Đường Lâm gợi nhắc trách nhiệm trân trọng, bảo tồn và phát huy di sản dân tộc. Giữ gìn Đường Lâm không chỉ là bảo tồn một quần thể kiến trúc cổ mà còn là gìn giữ những giá trị văn hóa Việt Nam được kết tinh qua nhiều thế hệ. Khi các giá trị ấy được phát huy hiệu quả, Đường Lâm sẽ tiếp tục hấp dẫn du khách trong và ngoài nước, tạo động lực phát triển dịch vụ, lưu trú, mở rộng sinh kế, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân địa phương.