Cầu thủ Matias Galarza của Paraguay thành công trong cú sút luân lưu ở loạt sút thứ ba trong trận đấu với đội tuyển Đức ngày 29/6. Ảnh: THX/TTXVN phát
Trong bối cảnh đó, loạt sút luân lưu tiếp tục trở thành thử thách khắc nghiệt nhất, khi các cầu thủ và thủ môn phải đối mặt trong cuộc đấu trí căng thẳng sau hơn 120 phút thi đấu.
Ngay ở vòng 32 đội, hai trong bốn trận đầu tiên đã phải phân định thắng thua trên chấm luân lưu, với chiến thắng thuộc về Maroc trước Hà Lan và Paraguay trước Đức. Một cú sút hỏng có thể biến cầu thủ thành tâm điểm chỉ trích, trong khi một pha cản phá hoặc cú dứt điểm thành công có thể mang lại niềm vui cho hàng triệu người hâm mộ.
Theo Giáo sư Geir Jordet thuộc Trường Khoa học Thể thao Na Uy, tác giả cuốn Pressure (Áp lực) nghiên cứu về tâm lý trong các loạt sút luân lưu, áp lực mà cầu thủ thực hiện quả phạt đền phải đối mặt đôi khi vượt quá sức chịu đựng thông thường.
Ông cho biết trong các nghiên cứu của mình, cảm xúc xuất hiện phổ biến nhất ở các cầu thủ trước khi thực hiện quả sút là sự lo âu. Tuy nhiên, điều thay đổi trong những năm gần đây không phải áp lực, mà là cách các đội bóng chuẩn bị cho loạt sút luân lưu. Thay vì coi đây là yếu tố may rủi, nhiều đội tuyển xem sút luân lưu là một kỹ năng chuyên biệt cần được rèn luyện bài bản.
Theo ông Jordet, ở một kỳ World Cup, khả năng phải bước vào loạt sút luân lưu là điều gần như không thể tránh khỏi nếu đội tuyển tiến sâu. Vì vậy, việc không chuẩn bị cho tình huống này là điều khó lý giải. Ông cũng cảnh báo thất bại trên chấm 11 m có thể để lại tổn thương tâm lý lâu dài đối với những cầu thủ trẻ.
Trong cuốn Pressure, ông Jordet đã phân tích toàn bộ 718 cú sút luân lưu tại World Cup, Euro và Champions League từ năm 1970 đến năm 2023. Kết quả cho thấy hơn một nửa số cầu thủ đá hỏng đều có phản ứng giống nhau sau đó như gục xuống sân, lấy tay che mặt, cúi đầu hoặc né tránh đồng đội.
Đội tuyển Anh là ví dụ điển hình về sự thay đổi trong cách tiếp cận. Sau khi thua 6 trong 7 loạt sút luân lưu tại các giải đấu lớn trong thập niên 1990 và đầu những năm 2000, Liên đoàn Bóng đá Anh đã xây dựng chương trình huấn luyện chuyên biệt, kết hợp kỹ thuật, dữ liệu và tâm lý học nhằm nâng cao khả năng thực hiện phạt đền. Dưới thời huấn luyện viên Thomas Tuchel, chương trình này vẫn tiếp tục được duy trì.
Huấn luyện viên đội tuyển Tây Ban Nha Luis de la Fuente cũng cho rằng sút luân lưu không phải là yếu tố ngẫu nhiên. Theo ông, cũng như đá phạt trực tiếp hay phạt góc, đội bóng cần có những cầu thủ chuyên thực hiện phạt đền và phải chuẩn bị kỹ cả về chuyên môn lẫn tâm lý.
Nghiên cứu của ông Jordet còn tập trung vào những dấu hiệu rất nhỏ phản ánh trạng thái của cầu thủ, từ dáng đi, nét mặt cho tới phản ứng sau tiếng còi của trọng tài. Theo ông, những cầu thủ vội vàng thực hiện cú sút ngay sau tiếng còi thường dễ bị cảm xúc chi phối hơn là tập trung vào nhiệm vụ của mình. Tuy nhiên, vẫn có ngoại lệ như tiền đạo Kylian Mbappe, người có thói quen sút rất nhanh nhưng vẫn đạt hiệu quả và biến điều đó thành một phần trong phong cách thi đấu.
Tiền vệ Youri Tielemans của Bỉ, người ghi bàn quyết định từ chấm phạt đền ở những phút bù giờ hiệp phụ giúp đội nhà lội ngược dòng trước Senegal, cho biết thành công đến từ quá trình tập luyện liên tục và sự tự tin vào bản thân.
Trong khi đó, vai trò của các thủ môn cũng thay đổi đáng kể. Theo ông Jordet, họ không còn đơn thuần dựa vào phán đoán mà ngày càng khai thác hiệu quả dữ liệu và phân tích đối thủ. Thủ môn Yassine Bounou (Bono) của Maroc được xem là một trong những chuyên gia cản phá phạt đền hàng đầu hiện nay nhờ khả năng đánh lừa đối phương bằng các động tác giả trước khi đổ người. Chính chiến thuật này đã góp phần giúp Maroc loại Hà Lan ở vòng 32 đội.
Huấn luyện viên Carlo Ancelotti của Brazil cũng đặc biệt coi trọng loạt sút luân lưu. Ông thường chia đội hình thành nhiều nhóm để mô phỏng đầy đủ các tình huống trong loạt sút, đồng thời quan sát kỹ ngôn ngữ cơ thể và thói quen của từng cầu thủ nhằm lựa chọn người thực hiện khi cần thiết.
Dù công tác chuẩn bị ngày càng khoa học, loạt sút luân lưu vẫn là thử thách khắc nghiệt nhất của bóng đá. Chỉ một cú sút từ chấm 11 m cũng có thể quyết định số phận của cả đội tuyển, đồng thời trở thành khoảnh khắc định hình sự nghiệp của một cầu thủ.