Theo truyền thông Mỹ, ngày 8/11, ông Trump cho biết khả năng Mỹ nối lại các cuộc tấn công quân sự nhằm vào Iran là “rất thấp” nếu Tehran đạt được tiến triển hướng tới thỏa thuận về chương trình hạt nhân và mở lại eo biển Hormuz. Ông cũng nói rằng ông không muốn leo thang chiến tranh.
Ngày 9/11, sau cuộc gặp với Thủ tướng Qatar, ông Trump còn tuyên bố hiện ông cho rằng không cần thiết phải tiến hành thêm các hành động quân sự nhằm vào Iran. Xuất hiện bất ngờ tại phòng họp báo Nhà Trắng, ông Trump nói: “Ở thời điểm này, việc sử dụng biện pháp quân sự là không cần thiết”.
Tuy nhiên, ông Trump nhấn mạnh phương án quân sự vẫn được duy trì nếu tình hình thay đổi. Ông tuyên bố: “Nếu có thay đổi nào liên quan đến những diễn biến ở Trung Đông, Mỹ luôn ở trạng thái sẵn sàng chiến đấu cao nhất”. Ông nói thêm: “Chúng tôi cho rằng sẽ không có lý do nào để phải sử dụng phương án đó”.
Tuyên bố trên diễn ra khi Iran và Mỹ đang âm thầm đàm phán về thỏa thuận nhạy cảm có thể ngăn chặn nguy cơ xung đột toàn diện bùng phát trở lại và mở đường cho các cuộc thương lượng rộng hơn.
Cả hai bên và Qatar, nước đóng vai trò trung gian hòa giải, đều tiết lộ rất ít thông tin về các cuộc thảo luận, mặc dù hoạt động ngoại giao đã được đẩy mạnh kể từ cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3/11.
Điều gì thay đổi sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ?
Thất bại của đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử đã tạo thêm chiều hướng mới cho các cuộc đàm phán. Phó Tổng thống JD Vance sau cuộc bầu cử cho biết, cuộc chiến với Iran là một trong những nguyên nhân khiến đảng Cộng hòa thất bại trong cuộc bầu cử vào cả hai viện Quốc hội.
Trả lời chương trình “60 Minutes”, ông Trump không phản đối nhận định của ông Vance, đồng thời thừa nhận cử tri không thích cuộc chiến. Tuy nhiên, ông kiên quyết bảo vệ quyết định tấn công Iran và khẳng định nếu phải đưa ra quyết định một lần nữa, câu trả lời của ông vẫn sẽ là “chắc chắn là có”.
Trong khi đó, Iran tìm cách tận dụng kết quả bầu cử để gia tăng sức ép trong đàm phán. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi ngày 8/11 tuyên bố: “Cử tri Mỹ đã đưa ra lựa chọn của mình. Đã đến lúc Nhà Trắng đưa ra lựa chọn của chính mình”.
Ông Trump tiếp tục thể hiện sự tự tin về vị thế quân sự của Mỹ, trong khi Iran nhiều lần cảnh báo sẽ mở rộng phạm vi địa lý của cuộc chiến nếu tiếp tục bị tấn công.
Những vấn đề nào đang được đưa ra thảo luận?
Hai bên đều có một số yêu cầu then chốt mà về lý thuyết, phía còn lại khó có thể chấp nhận.
Ông Trump muốn xóa bỏ chương trình hạt nhân của Iran, điều mà Tehran coi là vấn đề thuộc chủ quyền quốc gia.
Về mặt công khai, Iran vẫn giữ lập trường cứng rắn, khẳng định sẽ không đàm phán với Washington về chương trình hạt nhân hoặc mở lại tuyến hàng hải huyết mạch qua eo biển Hormuz nếu chưa đáp ứng 7 điều kiện tiên quyết. Trong số này có yêu cầu chấm dứt chiến tranh trên tất cả các mặt trận và dỡ bỏ lệnh phong tỏa hàng hải. Các điều kiện cụ thể chưa được công bố.
Hàng trăm kg urani làm giàu ở mức độ cao hiện vẫn được cất giấu ở đâu đó tại Iran. Nước này đã sử dụng kho dự trữ này làm đòn bẩy trong các cuộc đàm phán với Mỹ. Các thông tin cho biết Washington muốn lượng urani này được pha loãng hoặc chuyển sang một quốc gia khác để bảo quản an toàn. Hiện chưa rõ hai bên đã đạt được tiến triển đến đâu về vấn đề này.
Iran khẳng định chương trình hạt nhân của nước này phục vụ mục đích sản xuất năng lượng chứ không nhằm mục đích quân sự.
Đối với Iran, bên cạnh việc không nhượng bộ về chương trình hạt nhân và eo biển Hormuz, các mục tiêu kinh tế cũng đóng vai trò quan trọng.
Là một trong những nước sản xuất dầu mỏ lớn nhất thế giới, Iran ngày càng gặp khó khăn trong việc bán dầu thô trên thị trường toàn cầu do các lệnh trừng phạt của Mỹ. Hàng tỷ USD tài sản của Iran gửi tại các ngân hàng nước ngoài cũng vẫn bị đóng băng. Washington dường như đang cân nhắc nới lỏng những hạn chế này, động thái có thể giúp Tehran giảm bớt sức ép kinh tế nghiêm trọng đối với người dân trong bối cảnh lạm phát ở mức cao kỷ lục.
Iran cũng muốn Mỹ bồi thường cho việc Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei và các chỉ huy quân sự cấp cao của nước này thiệt mạng trong các cuộc không kích vào thời điểm bắt đầu cuộc chiến hồi cuối tháng 2.
Qatar đang đóng vai trò trung gian hòa giải giữa hai bên và đưa ra một văn bản khuôn khổ thỏa thuận để cả Washington và Tehran cùng chỉnh sửa. Quá trình này đã diễn ra trong nhiều tuần, thậm chí có thể là nhiều tháng, nhưng được đẩy nhanh trong những ngày gần đây do lo ngại các cuộc không kích mới có thể xảy ra.
Ngày 9/11, ông Trump đã gặp Thủ tướng Qatar Sheikh Mohammed bin Abdulrahman Al Thani tại Washington. Sau cuộc gặp, ông Trump cho biết Qatar và các quốc gia Arab khác giáp vịnh Ba Tư muốn duy trì nguyên trạng, đồng thời bày tỏ lạc quan rằng cuộc xung đột có thể sớm kết thúc.
Ông Trump tuyên bố: “Chúng ta đang chứng kiến động lực hướng tới việc chấm dứt cuộc xung đột này. Tôi cho rằng cuộc xung đột sẽ kết thúc trong thời gian tương đối ngắn”.
Điều gì đang cản trở thỏa thuận?
Cho đến nay, cả hai bên đều chưa sẵn sàng nhượng bộ các yêu cầu của mình.
Trước khi lên đường tới Paris ngày 8/11 để tham dự cuộc họp các ngoại trưởng Nhóm các nước công nghiệp phát triển hàng đầu thế giới (G7), Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho rằng hai bên vẫn còn cách rất xa một thỏa thuận.
Sau nhiều đợt xung đột công khai liên tiếp, lòng tin của Tehran đối với Washington gần như đã biến mất. Iran không quên rằng cuộc xung đột bắt đầu trong lúc các cuộc đàm phán hạt nhân giữa nước này và Mỹ vẫn đang diễn ra.
Iran lo ngại từ bỏ đòn bẩy nào cũng có thể tạo điều kiện để Mỹ và Israel tiếp tục tấn công, khiến nước này rơi vào thế bị động và không còn công cụ đàm phán hiệu quả. Nếu Iran bị tấn công sau khi mở lại eo biển Hormuz và từ bỏ quyền kiểm soát lượng urani đã làm giàu, nước này sẽ càng dễ bị tổn thương và rơi vào thế yếu hơn trong các cuộc đàm phán.
Ông Trump phải cân bằng quan hệ với các đối tác Arab và Israel, những bên đều coi Iran là mối đe dọa. Ông cũng phải đối mặt với chỉ trích nếu chấm dứt chiến tranh mà không đạt được một nhượng bộ lớn từ phía Iran.
Về phần mình, Iran cũng muốn bảo vệ các lực lượng thân Iran và đồng minh trong khu vực tại Liban, Iraq và Yemen. Các lực lượng này đang phải đối mặt với sức ép mang tính sống còn trong 3 năm qua.
Mỹ muốn ngăn chặn Iran sở hữu năng lực chế tạo vũ khí hạt nhân, bao gồm cả những thiết bị tiên tiến có thể giúp nước này thực hiện mục tiêu đó.
Các nước Arab láng giềng của Iran cũng chia rẽ về thỏa thuận nào có thể trao cho Tehran quá nhiều quyền lực. Iran muốn nắm quyền quản lý eo biển Hormuz, hành lang hàng hải mà qua đó các quốc gia Arab xuất khẩu phần lớn dầu mỏ và khí đốt. Việc kiểm soát tuyến đường thủy này sẽ giúp Tehran có ảnh hưởng mang tính quyết định đối với các hoạt động ra vào khu vực.
Điều này cũng đi ngược lại yêu cầu của Mỹ, nước muốn các tuyến đường thủy được duy trì thông suốt và không muốn trao cho Iran một lợi thế quan trọng từ cuộc chiến.
Liệu chiến tranh có tái bùng phát?
Một số cuộc tấn công đã xảy ra, nhưng cả hai bên đều tìm cách giảm nhẹ mức độ nghiêm trọng của các vụ việc. Đây có thể là dấu hiệu cho thấy không bên nào muốn làm chệch hướng các cuộc đàm phán.
Một số hãng truyền thông đưa tin các cuộc đàm phán giữa hai bên đã tiến gần hơn đến thỏa thuận. Tờ New York Times cho biết Iran sẵn sàng nối lại các cuộc đàm phán hạt nhân.
Thông tin này chưa được xác nhận độc lập, nhưng nhượng bộ nào của Iran về chương trình hạt nhân, thậm chí chỉ là việc nước này sẵn sàng thảo luận về vấn đề này, cũng sẽ được coi là một bước đột phá.
Tuy nhiên, bất chấp những thông tin về tiến triển trong đàm phán, nguy cơ chiến tranh toàn diện vẫn hiện hữu. Mỹ vẫn duy trì lực lượng quân sự hùng hậu tại Trung Đông, có khả năng phát động cuộc tấn công quy mô lớn theo lệnh của ông Trump.
Các tàu chở dầu mỏ và khí đốt đi qua eo biển Hormuz vẫn tiếp tục trở thành mục tiêu tấn công của Iran.
Mỹ đang treo thưởng lên tới 20 triệu USD cho thông tin về chương trình hạt nhân của Iran, đồng thời thành lập một lực lượng đặc nhiệm nhằm ngăn chặn Tehran sử dụng các tuyến đường bộ để vận chuyển vũ khí tiên tiến và những vật liệu khác. Đây là những dấu hiệu cho thấy Washington đang gia tăng sức ép thay vì nới lỏng các biện pháp gây sức ép đối với Iran.
