Đổi mới chính sách, tăng hiệu quả kiểm soát thuốc lá

Tuy nhiên, tỷ lệ hút thuốc vẫn cao, trong khi sự xuất hiện của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và những phương thức mới đưa các sản phẩm này trở lại thị trường đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tiếp tục đổi mới, hoàn thiện chính sách, tăng hiệu quả kiểm soát và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Việc Quốc hội ban hành Nghị quyết số 173/2024/QH15, trong đó cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng từ năm 2025, đã tạo những chuyển biến tích cực trong công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá. Tuy nhiên, thực tiễn đang đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện pháp luật, làm rõ phạm vi hàng hóa bị cấm, bảo đảm quy định được thực thi đồng bộ, hiệu quả.

Hoàn thiện khung pháp lý theo hướng thống nhất, đồng bộ, phù hợp với thực tiễn.

Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá hiện hành chưa có quy định cụ thể về khái niệm “thuốc lá điện tử”, “thuốc lá nung nóng” cũng như quy định cấm đối với hai sản phẩm này. Trong khi đó, Nghị quyết số 173/2024/QH15 đã đặt ra yêu cầu cấm đối với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; Luật Đầu tư cũng đã cấm kinh doanh hai loại sản phẩm này.

Nhờ những nỗ lực trong công tác phòng, chống tác hại thuốc lá, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điếu thông thường ở nam giới trưởng thành đã giảm; đồng thời, tỷ lệ phơi nhiễm với khói thuốc thụ động cũng giảm đáng kể tại hộ gia đình, nơi công cộng và nơi làm việc. Đây là những kết quả rất đáng khích lệ. Tuy nhiên, thành quả đạt được có nguy cơ bị ảnh hưởng bởi sự gia tăng sử dụng thuốc lá mới, chủ yếu là thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, đặc biệt trong giới trẻ.

Thuốc lá điện tử sử dụng nhiều hương liệu, hóa chất nên có thể bị lợi dụng để sử dụng ma túy thông qua việc phối trộn. Người sử dụng có thể tự ý tăng tỷ lệ nicotine quá mức hoặc thêm ma túy và các chất gây nghiện khác vào sản phẩm để sử dụng mà khó bị phát hiện. Tại Việt Nam, nhiều trường hợp ngộ độc do sử dụng thuốc lá điện tử đã được ghi nhận tại các tỉnh, thành phố. Đáng chú ý, phần lớn các trường hợp xảy ra ở lứa tuổi thanh thiếu niên, trong đó có cả nữ giới.

Sự thay đổi nhanh chóng của thị trường thuốc lá, đặc biệt sự xuất hiện và gia tăng của các sản phẩm thuốc lá mới, đang đặt ra yêu cầu phải hoàn thiện khung pháp lý theo hướng thống nhất, đồng bộ, phù hợp với thực tiễn.

Một trong những cơ sở thực tiễn quan trọng cho việc tiếp tục hoàn thiện pháp luật là những chuyển biến về tình hình ngộ độc và vi phạm liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng sau khi Nghị quyết số 173/2024/QH15 có hiệu lực. Theo dữ liệu sơ bộ từ Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai, sau lệnh cấm, số ca cấp cứu liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng đã giảm đáng kể. Trước khi có lệnh cấm, trong vòng 22 tháng, Trung tâm Chống độc tiếp nhận 120 trường hợp cấp cứu liên quan đến sử dụng thuốc lá điện tử hoặc thuốc lá nung nóng, trung bình 5-6 trường hợp mỗi tháng. Trong số đó có những trường hợp bị tổn thương não nghiêm trọng sau khi sử dụng thuốc lá điện tử. Kể từ khi lệnh cấm được thông qua, Trung tâm chỉ điều trị 1-2 trường hợp cấp cứu liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng mỗi tháng.

Hoạt động quảng cáo công khai các sản phẩm này của những người có ảnh hưởng và việc bán công khai tại các cửa hàng cũng giảm mạnh, gần như chấm dứt sau khi các lực lượng chức năng tăng cường thanh tra, xử phạt. Số liệu từ Bộ Công an tiếp tục cho thấy sự thay đổi đáng chú ý. Trước khi Nghị quyết số 173/2024/QH15 có hiệu lực, từ năm 2020 đến quý I/2024, lực lượng Công an cả nước phát hiện, xử lý 728 vụ/883 đối tượng liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Trong đó, khởi tố về các tội liên quan đến ma túy là 162 vụ/299 đối tượng; khởi tố về tội buôn lậu 2 vụ/2 đối tượng; số còn lại xử lý hành chính về hành vi kinh doanh hàng hóa không có nguồn gốc, xuất xứ.

Sau khi Nghị quyết số 173/2024/QH15 có hiệu lực, trong 10 tháng đầu năm 2025, lực lượng Công an trên toàn quốc phát hiện 5 vụ liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, khởi tố 2 vụ với 17 bị can về hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm. Những kết quả trên cho thấy quy định cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng đã đem lại những tín hiệu tích cực trong thực tiễn.

Nguy cơ phát sinh những cách thức mới

Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy một vấn đề mới cần được giải quyết: các cơ quan chức năng đã phát hiện, thu giữ nhiều hàng hóa là linh kiện, bộ phận rời, tinh dầu dùng để lắp ráp thuốc lá điện tử. Trong khi đó, việc xác định những hàng hóa dùng để lắp ráp thuốc lá điện tử có thuộc diện hàng hóa bị cấm hay không còn gặp khó khăn. Nếu chỉ kiểm soát sản phẩm hoàn chỉnh mà chưa kiểm soát đầy đủ các bộ phận, thiết bị và dung dịch phục vụ lắp ráp, sản xuất, nguy cơ phát sinh những cách thức mới để đưa thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng trở lại thị trường vẫn còn.

Từ thực tiễn này, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đề xuất bổ sung các hành vi bị cấm đối với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và thuốc lá khác, gồm sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, vận chuyển, xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh, tạm nhập, tái xuất, chuyển khẩu, chứa chấp và sử dụng. Đồng thời, dự thảo đề xuất cấm sản xuất, mua bán, xuất khẩu, nhập khẩu thiết bị điện tử, cụm linh kiện, linh kiện (bộ phận) rời, dung dịch để lắp ráp, sản xuất thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thuốc lá khác theo danh mục do Chính phủ quy định, trừ trường hợp theo quy định tại khoản 16 Điều 52 Luật Đầu tư. Đây là bước bổ sung quan trọng nhằm bảo đảm quy định cấm có thể đi vào thực tế, không để sản phẩm bị cấm được đưa trở lại thị trường thông qua các linh kiện, thiết bị và nguyên liệu phục vụ lắp ráp.

Tiến sĩ Hà Anh Đức, Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế) cho biết: Một trong những nội dung đáng chú ý của dự thảo Luật là sửa đổi, bổ sung khái niệm “thuốc lá”. Theo đó, thuốc lá được xác định là sản phẩm được sản xuất từ toàn bộ hoặc một phần nguyên liệu thuốc lá hoặc có chứa dung dịch thuốc lá điện tử hoặc thuốc lá đặc chế có chứa nguyên liệu chứa nicotine, được chế biến dưới dạng thuốc lá điếu, xì gà, thuốc lá sợi, thuốc lào, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và thuốc lá khác. Dự thảo đồng thời bổ sung các khái niệm “thuốc lá điện tử”, “thuốc lá nung nóng”, “thiết bị điện tử”, “thuốc lá đặc chế”, “thuốc lá khác” và “trưng bày thuốc lá”. Việc luật hóa các khái niệm này nhằm bảo đảm tên Luật bao quát đầy đủ các sản phẩm thuốc lá thuộc phạm vi điều chỉnh, đồng thời tạo cơ sở thống nhất để xác định các hành vi bị cấm và tổ chức thực thi pháp luật.