Các loại thuốc nam phục vụ công tác điều trị bệnh nhân tại Phòng khám Y học cổ truyền từ thiện Chợ Vàm (xã Chợ Vàm, tỉnh An Giang). Ảnh: Công Mạo/TTXVN
Việt Nam có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú, nền y học cổ truyền với nhiều tri thức, kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ. Đây là lợi thế để phát triển y học cổ truyền, công nghiệp dược liệu, đồng thời tạo cơ sở hình thành các sản phẩm, dịch vụ chăm sóc sức khỏe phục vụ khách du lịch. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả tiềm năng này, yêu cầu đặt ra là phải bảo tồn nguồn gen, chuẩn hóa vùng trồng, nâng cao chất lượng dược liệu và đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, gắn phát triển sản phẩm với bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống.
Nền tảng để phát huy thế mạnh y học cổ truyền
Việt Nam hiện có hơn 5.117 loài cây thuốc và nấm, 408 loài động vật, 52 loài tảo biển và 75 loại khoáng vật được sử dụng làm thuốc. Đây là nguồn tài nguyên quý, có ý nghĩa quan trọng đối với phát triển y học cổ truyền, công nghiệp dược và kinh tế sinh học. Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tuấn Hưng, Viện trưởng Viện Đông y Việt Nam, nguồn tài nguyên dược liệu phong phú là nền tảng để phát huy thế mạnh y học cổ truyền, đồng thời mở rộng khả năng phát triển các sản phẩm dược liệu có giá trị cao.
Dù có lợi thế về tài nguyên, ngành dược liệu Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều hạn chế. Nhiều chuyên gia cho rằng hoạt động phát triển dược liệu cần chuyển từ khai thác tự phát, manh mún sang sản xuất có tiêu chuẩn, ứng dụng công nghệ cao và liên kết theo chuỗi giá trị.
Hiện tình trạng khai thác quá mức, thiếu kiểm soát đang khiến nhiều nguồn gen dược liệu quý bị suy kiệt. Việc thu hái trong tự nhiên ở một số nơi còn mang tính tận diệt, chưa gắn với bảo vệ và tái sinh nguồn tài nguyên. Trong khi đó, các vùng trồng dược liệu tập trung đạt tiêu chuẩn GACP-WHO còn hạn chế; liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân chưa phát huy hiệu quả như kỳ vọng.
Thực tế nguồn cung dược liệu trong nước hiện mới đáp ứng khoảng 25-30% nhu cầu. Nhiều loại dược liệu chủ yếu được xuất khẩu dưới dạng thô hoặc sơ chế đơn giản, nên giá trị gia tăng còn thấp. Trong khi đó, giá trị của dược liệu không chỉ nằm ở khâu khai thác nguyên liệu mà còn ở chọn tạo giống, tổ chức vùng trồng đạt chuẩn, nghiên cứu hoạt chất, chế biến sâu và phát triển sản phẩm có thương hiệu.
Thực trạng này đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế, chính sách; xây dựng tiêu chuẩn quốc gia đối với dược liệu và vị thuốc cổ truyền; quy hoạch vùng trồng tập trung, đồng thời tăng cường kiểm soát chất lượng và nguồn gốc nguyên liệu.
Hiện nay, nhu cầu đối với thuốc từ thảo dược, thực phẩm bảo vệ sức khỏe và mỹ phẩm có nguồn gốc tự nhiên gia tăng, xu hướng tiêu dùng xanh, tự nhiên mở ra cơ hội cho ngành dược liệu. Tuy nhiên, để đáp ứng yêu cầu về chất lượng và tính ổn định của sản phẩm, khoa học công nghệ cần được đặt ở vị trí trung tâm trong quá trình phát triển. Khoa học được coi là “chìa khóa” để nâng cao giá trị dược liệu, góp phần bảo tồn nguồn gen, lưu giữ giống chuẩn, chọn tạo các giống có hàm lượng hoạt chất cao và thích ứng với điều kiện biến đổi khí hậu.
Cùng với đó là quy hoạch vùng trồng gắn với lợi thế từng địa phương, tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp với người trồng dược liệu. Doanh nghiệp cần tham gia kết nối sản xuất và tiêu thụ, tập huấn, chuyển giao kỹ thuật trồng, thu hái, sơ chế, chế biến, qua đó góp phần hình thành chuỗi cung ứng nguyên liệu ổn định, đáp ứng yêu cầu chất lượng.
Định hướng chính sách mở ra không gian phát triển mới
Phát triển y học cổ truyền được đặt trong tổng thể chủ trương bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân. Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định yêu cầu phát huy vai trò y học cổ truyền, kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại trong đào tạo, phòng bệnh, khám bệnh và chữa bệnh.
Ngày 9/7/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1250/QĐ-TTg về việc ban hành Kế hoạch thực hiện Thông báo số 68-TB/VPTW ngày 26/5/2026 của Văn phòng Trung ương Đảng về kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước tại buổi làm việc với Đảng ủy Bộ Y tế về phát triển ngành Y học cổ truyền Việt Nam.
Tiếp đó, ngày 13/10/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1976/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược quốc gia phát triển nền y học cổ truyền Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Chiến lược xác định phát triển y học cổ truyền là nhiệm vụ chiến lược, thường xuyên, lâu dài; gắn bảo vệ, chăm sóc sức khỏe với phát huy giá trị văn hóa dân tộc, phát triển kinh tế và hội nhập quốc tế.
Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà nhấn mạnh, các định hướng này đặt ra yêu cầu phát triển y học cổ truyền theo hướng khoa học, hiện đại, hội nhập quốc tế; kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại, đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và phát triển công nghiệp dược liệu.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Trịnh Thị Diệu Thường, Cục trưởng Cục Quản lý Y, Dược cổ truyền, Bộ Y tế, quan điểm nổi bật của Chiến lược quốc gia phát triển nền y học cổ truyền Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 là “chuyển từ tư duy dùng y học cổ truyền để chữa bệnh sang chăm sóc sức khỏe toàn diện”. Chiến lược hướng tới phát triển y học cổ truyền toàn diện, hiện đại, khoa học và hội nhập quốc tế; xây dựng lĩnh vực này trở thành bộ phận quan trọng của hệ thống y tế quốc gia, kết hợp hài hòa với y học hiện đại trong chăm sóc sức khỏe theo vòng đời.
Đáng chú ý, chiến lược đặt mục tiêu xây dựng thương hiệu quốc gia cho 30 sản phẩm dược liệu, thuốc cổ truyền, thuốc dược liệu; hình thành 5 dòng sản phẩm, dịch vụ chăm sóc sức khỏe bằng y dược cổ truyền phục vụ khách du lịch, gắn với bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Đây là nội dung có ý nghĩa trực tiếp đối với định hướng phát triển các sản phẩm chăm sóc sức khỏe gắn với tài nguyên bản địa và tri thức y học cổ truyền.
Để thực hiện mục tiêu, chiến lược chú trọng nghiên cứu chứng minh độ an toàn, hiệu quả của thuốc cổ truyền và phương pháp chữa bệnh không dùng thuốc; ứng dụng công nghệ sinh học, công nghệ gen, công nghệ nano; phát triển thử nghiệm lâm sàng, cơ sở dữ liệu quốc gia, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn. Công tác bảo tồn, sưu tầm, số hóa tri thức y học cổ truyền cũng được đặt ra, với mục tiêu đến năm 2030 số hóa tối thiểu 70% tri thức đã được điều tra, sưu tầm và xác minh.
Việc phát triển sản phẩm, dịch vụ chăm sóc sức khỏe bằng y học cổ truyền phục vụ khách du lịch vì vậy cần gắn với những yêu cầu về chất lượng, an toàn, cơ sở khoa học và bảo tồn tri thức truyền thống.
Cùng với phát triển vùng trồng dược liệu đạt chuẩn, nghiên cứu và chế biến sâu, việc xây dựng thương hiệu sản phẩm có nguồn gốc từ dược liệu Việt Nam sẽ góp phần nâng cao giá trị của nguồn tài nguyên bản địa.
Với định hướng chính sách cùng nguồn lực dược liệu phong phú, y học cổ truyền có cơ hội đóng góp vào phát triển các sản phẩm, dịch vụ chăm sóc sức khỏe phục vụ khách du lịch. Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần triển khai đồng bộ các nhiệm vụ bảo tồn nguồn gen, chuẩn hóa nguyên liệu, nghiên cứu khoa học, phát triển công nghiệp dược liệu và gìn giữ giá trị văn hóa truyền thống.
