Những người 'giữ lửa' cho múa rối nước Hồng Phong

Bằng tình yêu với nghệ thuật truyền thống, những nghệ nhân phường múa rối nước Hồng Phong tại xã Khúc Thừa Dụ, thành phố Hải Phòng đã không quản ngại khó khăn, vất vả để "giữ lửa" cho bộ môn nghệ thuật dân gian độc đáo của cha ông để lại không bị mai một theo thời gian.

Miệt mài gắn bó, đam mê

Dịp nghỉ lễ Tết dương lịch năm 2026, phường múa rối nước Hồng Phong đón đoàn khách từ Cộng hòa Liên bang Đức về tham quan và xem biểu diễn. Không chỉ bị cuốn hút bởi chuyển động của những con rối trên mặt nước, du khách còn thích thú khi tham quan "hậu trường" sân khấu để tìm hiểu và gặp gỡ, giao lưu với các nghệ nhân. Chị Johana, thành viên của đoàn cho biết, trước kia chị từng nghe về múa rối trên cạn nhưng đến Việt Nam lần này chị mới biết tới nghệ thuật múa rối nước. Bày tỏ sự thích thú với từng con rối, yêu thích phần âm nhạc của từng tiết mục biểu diễn và thán phục trước sự khéo léo của dàn nghệ nhân nơi đây, chị Johana chia sẻ: "Đây là trải nghiệm rất ấn tượng với tôi trong chuyến thăm Việt Nam lần này. Khi về nước, chắc chắn tôi sẽ giới thiệu về nghệ thuật múa rối nước của Việt Nam với bạn bè và người thân". 

Mặc dù đã đón hàng trăm đoàn du khách về làng xem biểu diễn nhưng mỗi lần nhận sự tán thưởng đoàn khách quốc tế dành cho tập thể diễn viên, nghệ sĩ sau mỗi chương trình, ông Phạm Văn Tòng, Trưởng phường rối nước Hồng Phong đều vẹn nguyên cảm xúc vui và tự hào khi thấy bộ môn nghệ thuật của cha ông đã ngày càng được nhiều người biết đến, quan tâm và yêu thích.

Sinh ra trong gia đình có ông nội và bố đều là những người yêu nghệ thuật, ông Phạm Văn Tòng sớm say mê với môn múa rối nước và tích cực góp sức khi địa phương thành lập phường rối. Ông Tòng kể: "Năm 1989, tôi đi nghĩa vụ quân sự trở về quê hương. Lúc bấy giờ, quê hương dấy lên quyết tâm khôi phục lại múa rối nước. Cùng với các ông, các bác hưu trí, nhiều thanh niên chúng tôi cũng góp sức. Những cụ 80, 90 tuổi còn nhớ các tích trò cổ thì cung cấp tư liệu cho phường rối. Thanh niên chúng tôi tận dụng các cây gỗ được mọi người cho, mày mò cưa, đục tạo hình con rối. Cứ thế, vừa làm, vừa học, nghiên cứu và biểu diễn, đến năm 1992, UBND huyện Ninh Thanh có quyết định thành lập phường rối nước Hồng Phong, tôi tham gia từ đó cho đến giờ".

Hơn 36 năm qua, nghệ nhân Phạm Văn Tòng đã đảm nhận nhiều vai trò, từ người trực tiếp điều khiển con rối đến việc tạo tác con rối, sáng tác các tiểu phẩm, tích trò đi tham gia các hội diễn. Đến nay, phường rối nước Hồng Phong có khoảng 50-70 con rối thường xuyên sử dụng, trong đó có nhiều con rối tự tay các nghệ nhân làm ra.

Với ông Đặng Văn Phú, tham gia múa rối nước không chỉ là niềm vui mà còn là trách nhiệm của bản thân với việc gìn giữ một di sản văn hóa của cha ông để lại. Bén duyên với rối nước từ sự truyền dạy của bố mình, đến nay, ông Phú đã có hơn 36 năm thăng trầm cùng phường rối nước của quê hương. Bước sang tuổi 86, mọi người trong phường rối phong cho ông chức "đạo diễn" bởi ông luôn là thành viên tích cực không vắng mặt buổi biểu diễn nào. 

Tuổi cao, không trực tiếp xuống nước điều khiển rối như trước nữa, giờ đây ông Nguyễn Văn Bốn đứng phía sau hỗ trợ, góp ý, điều chỉnh động tác cho đồng đội để có những tiết mục mượt mà. Ông Bốn chia sẻ: "Gia đình tôi đã tạo điều kiện để tôi tham gia đóng góp cho phường rối. Mỗi lần có đoàn khách về xem biểu diễn, tôi thấy rất vui. Còn sức khỏe thì tôi còn tiếp tục tham gia và cống hiến hết sức ".

Năm 2025, phường rối nước Hồng Phong đã biểu diễn 161 ca, phục vụ hơn 800 khách trong nước và hơn 2.300 khách quốc tế. Để phường rối nước có tiếng, thu hút khách gần xa như ngày hôm nay, mấy ai biết đến thuở ban đầu nhiều gian khó mà các nghệ nhân đã nếm trải.

Nghệ nhân Nguyễn Văn Bốn cho biết, ngày mới thành lập, hoạt động của phường rất chật vật. Thời đó, mỗi lần đi biểu diễn ở xa mấy ngày liền, anh em phải góp gạo, thực phẩm mang đi theo, đến nơi tự nấu nướng. Trang phục và đồ nghề, đạo cụ còn thô sơ, xuống nước chưa có bộ quần áo chuyên dụng, có những hôm trời rét 5-6 độ C, đã nhận lời biểu diễn, anh em vẫn xuống nước, cống hiến hết mình để tiết mục biểu diễn được trọn vẹn. "Vất vả là thế nhưng tôi vẫn quyết tâm gắn bó vì yêu nghề, mong muốn di sản ông cha để lại không bị mai một", nghệ nhân 62 tuổi trải lòng.

Nỗ lực sáng tạo, quảng bá, truyền nghề

Dẫn chúng tôi tham quan nhà truyền thống, ông Phạm Văn Tòng giới thiệu, múa rối nước Hồng Phong có từ thế kỷ 17. Theo thăng trầm lịch sử, phường rối nước có thời gian dài không hoạt động, tưởng chừng mai một mất. Đất nước thống nhất, một số cá nhân tâm huyết như: cụ Vũ Văn Chính, cụ Dương Kế Quờn, cụ Nguyễn Văn Liêm, cụ Đặng Văn Kỹ, ông Bùi Văn Hiện… đã bỏ công sức, tiền của để làm con rối, dựng lại thủy đình. Đến 1992, UBND huyện Ninh Thanh (tỉnh Hải Dương cũ) ra quyết định thành lập. Hiện phường rối nước Hồng Phong đang lưu giữ được những tích trò cổ như: Đấu ngựa cửa sóc, múa rồng, câu ếch, cáo bắt vịt, bát tiên, vinh quy bái tổ, chọi trâu, đấu vật…tái hiện những nét đẹp trong sản xuất nông nghiệp, đời sống, văn hóa vùng nông thôn.

Không chỉ góp sức vào sự "hồi sinh" nghệ thuật múa rối nước mà những nghệ nhân như ông Tòng, ông Phú, ông Bốn còn mang làn gió mới đến với sân khấu của bộ môn nghệ thuật độc đáo này. Các nghệ nhân phường rối không ngừng sáng tạo nên những tiểu phẩm mang hơi thở của đời sống đương đại như: Chống đánh cắp cổ vật, bảo vệ môi trường, về danh tướng Khúc Thừa Dụ... Nghệ nhân Phạm Văn Tòng cho biết: "Khi diễn các vở mới, chúng tôi vừa sử dụng 1 số con rối trong trò cổ đã có, kết hợp với việc tạo tác thêm con rối mới phù hợp với các chủ đề này. Để làm nên một con rối đẹp, có hồn, đòi hỏi kỳ công từ khâu chọn gỗ, đẽo gọt, phơi, sơn màu…".

Ngoài biểu diễn phục vụ nhân dân vào các dịp lễ hội, ngày Tết ở địa phương, các nghệ nhân đã không quản ngại vất vả để tham gia những chuyến biểu diễn ở ngoài tỉnh, góp sức quảng bá nét đẹp của nghệ thuật múa rối nước. Những năm qua, với sự quan tâm, giúp đỡ của các ban ngành, tỉnh Hải Dương trước kia, phường rối nước Hồng Phong đã tham gia nhiều chương trình hội diễn, giao lưu, biểu diễn ở nhiều địa phương và các thành phố lớn. Năm 1994, Phường rối giành huy chương Vàng Hội diễn múa rối nước toàn quốc. Năm 2004, tham dự Festival Huế. Phường rối cũng đã được tặng nhiều bằng khen của UBND tỉnh Hải Dương (cũ) và của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hải Dương.

Phường rối nước Hồng Phong được công nhận là điểm du lịch cấp tỉnh cuối năm 2023 và đã được công nhận là sản phẩm OCOP 3 sao. Thời gian qua, công tác tuyên truyền quảng bá được đẩy mạnh, rối nước Hồng Phong được khắp mọi miền biết đến, nhiều doanh nghiệp lữ hành kết nối với địa phương, đưa vào tour tuyến tham quan. Dịp lễ hội của địa phương và lễ hội mùa Thu Côn Sơn - Kiếp Bạc, các nghệ nhân đều tích cực tham gia làm nên những sắc màu văn hóa đa dạng tại không gian lễ hội mùa thu, quảng bá các giá trị văn hóa của dân tộc.

Mừng vì di sản của cha ông hiện nay vẫn được kế thừa, phát triển nhưng điều trăn trở nhất với các nghệ nhân cao tuổi chính là đội ngũ kế cận. Hiện tại, thành viên ít tuổi nhất của phường rối nước cũng đã ở độ tuổi gần 60. Việc tiếp sức cho những người giữ lửa như nghệ nhân Phạm Văn Tòng, Nguyễn Văn Bốn sẽ quyết định sức sống của nghệ thuật múa rối nước.

Ông Phạm Văn Tòng tâm tư: "Chúng tôi vẫn tiếp tục truyền dạy bộ môn nghệ thuật này cho lớp trẻ ở địa phương nhưng do điều kiện thu nhập không hấp dẫn nên các bạn trẻ vẫn chưa mặn mà. Mong sao thời gian tới Nhà nước, thành phố quan tâm có chính sách hỗ trợ để khuyến khích lớp trẻ học hỏi để múa rối nước được bảo tồn".