Những đôi bàn tay tài hoa của người thợ đang góp phần đưa chất liệu tre quen thuộc đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Gìn giữ tinh hoa từ những kỹ thuật truyền thống
Trong đời sống văn hóa người Việt, tre không chỉ là vật liệu quen thuộc mà còn gắn với nhiều nghề thủ công truyền thống. Qua sự sáng tạo và kế thừa truyền thống của người thợ, những thanh tre mộc mạc trở thành vật dụng sinh hoạt, sản phẩm phục vụ nghi lễ và cả những tác phẩm mang giá trị nghệ thuật.
Tại Hội An, thành phố Đà Nẵng, nghệ nhân Võ Tấn Tân, người sáng lập xưởng tre Taboo Bamboo, vẫn duy trì phương pháp xử lý tre bằng cách ngâm nước tự nhiên trong thời gian dài. Quy trình có thể kéo dài khoảng một năm nhưng giúp tre tăng độ bền, hạn chế mối mọt mà không phải phụ thuộc vào hóa chất công nghiệp.
Theo ông Tân, đây là kinh nghiệm quý được đúc kết từ thực tiễn, cần được gìn giữ thay vì chạy theo những phương pháp sản xuất nhanh. Muốn làng nghề phát triển, người thợ phải bảo tồn được những tinh hoa đã làm nên bản sắc của nghề.
Cũng từ những kỹ thuật thủ công được lưu truyền qua nhiều thế hệ, tại thành phố Huế, nghề làm lọng vẫn được các nghệ nhân gìn giữ. Không đơn thuần là vật dụng che nắng, chiếc lọng còn mang ý nghĩa trang nghiêm trong các không gian thờ tự, đình chùa, nhà thờ họ và những nghi lễ truyền thống.
Nghệ nhân nhân dân Hoàng Ngọc Tuyên (82 tuổi, ở phường Thuận Hóa) đã có gần 40 năm gắn bó với nghề. Mỗi chiếc lọng được tạo nên từ 32 đến 34 thanh tre chẻ, chuốt tỉ mỉ, kết hợp với cán gỗ chạm khắc. Đặc biệt, màu sắc và hoa văn phải tuân theo những quy ước văn hóa nhất định. Lọng vàng với hình lưỡng long triều nhật nguyệt thường dành cho nơi thờ tự; lọng đỏ với họa tiết rồng, phượng thường được sử dụng trong cưới hỏi.
Với nghệ nhân Hoàng Ngọc Tuyên, làm lọng không chỉ cần đôi tay khéo léo mà còn đòi hỏi người thợ hiểu được ý nghĩa của từng họa tiết. Sau nhiều năm truyền nghề cho con cháu và lao động địa phương, một số người đã tự mở cơ sở sản xuất. Sản phẩm của gia đình ông hiện được khách hàng nhiều tỉnh, thành phố đặt mua và cả xuất bán ra nước ngoài.
Cùng với nghề làm lọng, kỹ thuật đắp đầu lân tại phường Phú Xuân cũng là một nghề thủ công đặc sắc của Huế. Nghệ nhân Trương Như Rem, người có gần 30 năm gắn bó với nghề gia truyền, cho biết phần khung tre quyết định hình dáng và độ bền của sản phẩm. Dù phải cạnh tranh với hàng công nghiệp, đầu lân làm thủ công vẫn có chỗ đứng nhờ đường nét tinh tế và dấu ấn riêng của người thợ.
Tạo sức sống mới, thu hút người trẻ nối nghề
Giữ được kỹ thuật truyền thống là điều quan trọng, nhưng để nghề tồn tại lâu dài, người thợ còn phải giải được bài toán sinh kế và tìm được lớp kế thừa. Công việc thủ công đòi hỏi nhiều thời gian, công sức trong khi thu nhập không phải lúc nào cũng tương xứng khiến nhiều người trẻ không còn mặn mà với nghề của cha ông.
Nghệ nhân Võ Tấn Tân cho rằng, nếu thiếu lực lượng kế thừa, làng nghề rất dễ rơi vào tình trạng chỉ còn tồn tại để phục vụ khách tham quan. Khi khách đến, nghệ nhân trình diễn các công đoạn chế tác; khi khách rời đi, hoạt động sản xuất lại ngưng trệ. Vì vậy, bên cạnh bảo tồn kỹ thuật, người thợ phải sáng tạo sản phẩm và tìm kiếm thị trường mới.
Câu chuyện của anh Nông Đức Bảo Linh tại xưởng tre Taboo Bamboo là một hướng kế thừa đáng chú ý. Tốt nghiệp ngành Sinh học vi sinh vật và từng làm việc tại Hà Nội, anh vô tình bén duyên với nghề làm tre tại Hội An chỉ sau một lần ghé thăm.
“Tôi chưa từng biết hay tiếp xúc với nghề làm tre trước đó. Nhưng khi đến xưởng, nhìn thấy các công đoạn chế tác, tôi rất yêu thích chất liệu này nên chủ động xin anh Tân học nghề và gắn bó liên tục từ năm 2017 đến nay”, anh Nông Đức Bảo Linh chia sẻ.
Gần 10 năm qua, Bảo Linh chuyển đến học nghề và làm việc tại Hội An, dần làm quen với việc lựa chọn nguyên liệu, chẻ tre, xử lý bề mặt, tạo hình và hoàn thiện sản phẩm. Đến nay, anh tích lũy kinh nghiệm, làm chủ nhiều công đoạn chế tác và tìm thấy niềm vui trong công việc tưởng chừng xa lạ với chuyên ngành đã học.
Câu chuyện của Bảo Linh cho thấy nghề truyền thống không nhất thiết chỉ được trao truyền trong phạm vi gia đình hay người dân tại chỗ. Khi có môi trường làm việc phù hợp, được học hỏi từ những nghệ nhân giàu kinh nghiệm và có cơ hội sáng tạo, người trẻ từ những ngành nghề khác, địa phương khác vẫn có thể tìm thấy con đường gắn bó với nghề thủ công.
Từ chất liệu dân dã đến những sáng tạo vươn ra thế giới
Tại Taboo Bamboo, việc đổi mới sản phẩm cũng là cách để mở rộng sức sống cho chất liệu tre. Thay vì chỉ tập trung vào các vật dụng gia đình, nghệ nhân Võ Tấn Tân hướng đến những tác phẩm nghệ thuật có tính sáng tạo và giá trị thẩm mỹ cao.
Bộ sưu tập côn trùng phóng đại mang tên “Hồn tre đất Hội”, trưng bày tại không gian triển lãm thuộc sự kiện Kết nối nghệ thuật sáng tạo Đà Nẵng vừa là một minh chứng. Từ những thanh tre mộc mạc, người thợ tạo hình thành các loài côn trùng như bọ ngựa, châu chấu, đom đóm với nhiều chi tiết sinh động.
Ý tưởng bắt nguồn từ ký ức tuổi thơ gắn với đồng quê và thế giới côn trùng quen thuộc. Để tạo ra những tác phẩm có kích thước phóng đại nhưng vẫn giữ được hình dáng tự nhiên, người thợ phải nghiên cứu kỹ cấu tạo, đặc điểm chuyển động và tỷ lệ từng bộ phận.
Nghệ nhân Võ Tấn Tân cho biết, với hình tượng con đom đóm, ngoài hình dáng tổng thể, người thợ phải chú ý đến đôi cánh, chân và phần phát sáng phía sau. Từng chi tiết đều cần được tính toán để tác phẩm vừa có tính nghệ thuật, vừa thể hiện được đặc điểm của loài vật trong tự nhiên.
Những sáng tạo như vậy giúp cây tre vượt ra khỏi giới hạn của các sản phẩm thủ công quen thuộc, trở thành chất liệu cho những tác phẩm nghệ thuật độc đáo. Thông qua mạng xã hội và các kênh giới thiệu sản phẩm, những sáng tạo của xưởng đã tiếp cận khách hàng ở châu Âu và nhiều thị trường quốc tế, với các đơn đặt hàng trực tiếp.
Theo nghệ nhân Võ Tấn Tân, điều quan trọng không phải sản xuất thật nhiều mà là tạo ra những sản phẩm có giá trị riêng, thể hiện sự khéo léo và bản sắc của người thợ Việt Nam. Đây cũng là cách để sản phẩm thủ công tránh phải cạnh tranh trực tiếp với hàng công nghiệp về số lượng và giá thành.
Ở Huế, việc duy trì các cơ sở làm lọng, đắp đầu lân gắn với truyền nghề và tạo việc làm cho lao động địa phương cũng đang góp phần giữ gìn nghề truyền thống. Cùng với đó, định hướng kết nối các làng nghề với hoạt động du lịch trải nghiệm sẽ tạo thêm cơ hội để du khách tìm hiểu quy trình chế tác và giá trị văn hóa của sản phẩm.
Từ những chiếc lọng mang quy chuẩn văn hóa lâu đời ở Huế đến các tác phẩm nghệ thuật tre sáng tạo tại Hội An, có thể thấy giữ nghề không có nghĩa là giữ nguyên mọi cách làm trong quá khứ.
Điều quan trọng là bảo tồn được kỹ thuật, tri thức và bản sắc cốt lõi; đồng thời, tạo điều kiện để người thợ đổi mới sản phẩm, nâng cao thu nhập và tìm kiếm thị trường. Khi nghề có thể mang lại sinh kế và người trẻ tìm thấy cơ hội sáng tạo, cây tre sẽ tiếp tục nối dài hành trình từ giá trị truyền thống đến đời sống đương đại.
