Trải qua hơn 500 năm với bao biến thiên, ngôi đền vẫn uy nghiêm như một chứng nhân lịch sử, nơi hội tụ niềm tin tâm linh và là điểm tựa tinh thần vững chãi của người dân xứ Nghệ mỗi dịp Tết đến, Xuân về.
Từ huyền tích vị tướng trẻ đến danh xưng "Bạch Mã"
Xã Kim Bảng xác định đền Bạch Mã sẽ được kết nối với các điểm đến như khu du lịch HDT, đảo chè, Cửa khẩu Thanh Thủy… hình thành chuỗi du lịch sinh thái kết hợp lịch sử - tâm linh, tạo nên hành trình trải nghiệm đa dạng cho du khách.
Trong tâm thức của người dân miền Trung du Nghệ An, câu ca: “Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng” đã trở thành kim chỉ nam cho hành trình tìm về cội nguồn. Đền Bạch Mã, tọa lạc trên khuôn viên rộng gần 5.000m2 tại thôn Tân Hà, xã Kim Bảng, là nơi thờ tự nhân thần Phan Đà - vị tướng tài hoa thời hậu Lê.
Theo sử cũ và lời kể của các bậc cao niên, Phan Đà xuất thân từ một gia đình chài lưới nghèo ven sông Lam, huyện Thanh Chương (cũ). Từ thuở thiếu thời, ông đã bộc lộ tư chất thông minh, võ nghệ tinh thông, được dân làng ưu ái gọi là "trẻ kỳ đồng". Năm 1418, khi Bình Định Vương Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa Lam Sơn và tiến quân vào Nghệ An, Phan Đà đã đem toàn bộ lực lượng nghĩa quân do mình tập hợp gia nhập hàng ngũ kháng chiến, lập nên nhiều chiến công hiển hách tại vùng đất Trà Lân.
Hình ảnh vị tướng trẻ thường mặc giáp trắng, cưỡi ngựa trắng xông pha trận mạc, “tả xung hữu đột” giữa muôn trùng vây quân địch đã trở thành một biểu tượng bất tử. Trong một trận chiến sinh tử, dù bị trọng thương, con ngựa trắng trung thành vẫn cõng chủ vượt vòng vây trở về căn cứ. Khi về đến vùng đất Võ Liệt, vị tướng trút hơi thở cuối cùng ở tuổi 24. Tương truyền, nơi ông nằm xuống, mối đã đùn lên thành mộ lớn ngay trong đêm.
Cảm kích trước lòng trung kiên, sau khi lên ngôi vào năm 1428, vua Lê Thái Tổ đã sắc phong ông là “Đô thiên đại đế Bạch Mã Thượng đẳng phúc thần”, cho lập đền thờ và đưa vào hàng “Điển lễ Quốc tế” - nghi thức tế lễ cấp quốc gia do triều đình trực tiếp chủ trì.
Bước chân vào đền, du khách cảm thấy như được chạm vào chiều sâu lịch sử và hồn cốt của xứ Nghệ. Không gian nơi đây giúp con người lắng lại, tìm về sự thanh thản trong tâm hồn.
Đền Bạch Mã không chỉ nổi tiếng bởi lịch sử hào hùng mà còn bởi những câu chuyện linh ứng truyền tụng qua nhiều thế hệ. Tướng quân Phan Đà cưỡi ngựa trắng phá tan đồn địch, đi đến đâu quân thù khiếp sợ đến đó. Ngày nay, sự linh thiêng của Ngài vẫn bao bọc xóm làng. Những lúc hạn hán kéo dài, cứ đến ngày giỗ thần (13/6 âm lịch) là trời lại đổ mưa như một sự phù hộ độ trì cho mùa màng của bà con.
Sự uy nghiêm của ngôi đền còn thể hiện qua những quy tắc bất biến trong dân gian. Xưa kia, bất kể quan lại hay dân thường khi đi qua đền đều phải dừng xe, xuống ngựa, cởi mũ vái lạy. Thậm chí, người làng vẫn nhắc nhở nhau về sự kính cẩn, tránh những hành vi thiếu lễ độ khi bước vào cửa đền để tránh gặp điều không may.
Dưới góc độ người trông coi trực tiếp, ông Phan Sỹ Đường, thủ từ đền Bạch Mã, tâm sự: “Tôi rất tự hào khi quê hương Kim Bảng còn lưu giữ di tích gắn với tướng quân Phan Đà. Với người dân nơi đây, đền không chỉ là nơi thờ phụng mà còn là nơi gửi gắm những ước nguyện bình dị nhất: từ cầu mong 'mẹ tròn con vuông', con cái đỗ đạt đến việc che chở cho vật nuôi, mùa màng. Đó là niềm vinh dự và cũng là sự tri ân đối với vị tướng đã hy sinh vì sự bình yên của đất nước”.
Đặc biệt, đền Bạch Mã còn gắn liền với những mốc son cách mạng. Năm 1930, đây là nơi thành lập chi bộ Đảng đầu tiên của địa phương, là điểm hội tụ của nhân dân tổng Võ Liệt trước khi đi giành chính quyền năm 1945. Sự giao thoa giữa tín ngưỡng thờ nhân thần và tinh thần yêu nước cách mạng đã tạo nên một tầng giá trị đặc biệt cho ngôi đền cổ.
Bảo tồn di sản trong nhịp sống đương đại
Các chi tiết chạm khắc, lớp sơn cổ và hệ thống cổ vật, long ngai, bài vị tại đền Bạch Mã vẫn được gìn giữ gần như nguyên vẹn, minh chứng cho bàn tay tài hoa của những nghệ nhân xưa.
Trải qua hơn nửa thiên niên kỷ, đền Bạch Mã vẫn giữ được vẻ cổ kính với hệ thống kiến trúc gỗ tinh xảo gồm Tam quan, Nghi môn, Hạ - Trung - Thượng điện. Các chi tiết chạm khắc, lớp sơn cổ và hệ thống cổ vật, long ngai, bài vị vẫn được gìn giữ gần như nguyên vẹn, minh chứng cho bàn tay tài hoa của những nghệ nhân xưa. Bên cạnh đó, đền hiện còn lưu giữ nhiều đạo sắc phong, kiệu hoa, đồ tế khí và các bức đại tự, câu đối ca ngợi công đức của thần Phan Đà.
Ghi nhận những giá trị to lớn đó, năm 1994, Bộ Văn hóa - Thông tin đã xếp hạng đền là Di tích lịch sử văn hóa - kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Đến năm 2019, Lễ hội đền Bạch Mã tiếp tục được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Mỗi dịp lễ hội vào ngày 9 và 10/2 âm lịch, hàng vạn du khách lại nườm nượp đổ về chiêm bái tại đền Bạch Mã. Bước chân vào đền, du khách cảm thấy như được chạm vào chiều sâu lịch sử và hồn cốt của xứ Nghệ. Không gian nơi đây giúp con người lắng lại, tìm về sự thanh thản trong tâm hồn.
Chị Lê Hà Linh, du khách đến từ Hà Nội bày tỏ sự trân trọng trước công lao dựng nước và giữ nước của cha ông khi nghe kể về huyền tích Tướng quân Phan Đà. Chị cũng chia sẻ rằng việc thăm đền giúp chị hiểu rõ hơn về lịch sử, những thăng trầm của mảnh đất này và cảm thấy tự hào về truyền thống quê hương.
Bà Trần Phương Hà (65 tuổi), ở phường Thành Vinh bộc bạch: “Vào dịp Xuân mới, gia đình tôi lại đến dâng hương cầu sức khỏe, bình an. Ngôi đền là chỗ dựa tinh thần, giúp người dân thêm gắn bó và yêu thương nguồn cội. Đó là nét đẹp truyền thống không thể thiếu trong đời sống của chúng tôi”.
Không chỉ gửi gắm ước nguyện, du khách đặc biệt ấn tượng với không khí rộn ràng của phần hội, nhất là trò chơi dân gian "vật cù" độc đáo và các nghi thức rước tế trang nghiêm. Đây được xem là nét đẹp truyền thống giúp mọi người gắn bó và yêu thương nguồn cội hơn.
Ông Phan Sỹ Đường thủ từ đền Bạch Mã cho biết, với người dân nơi đây, đền không chỉ là nơi thờ phụng mà còn là nơi gửi gắm những ước nguyện bình dị nhất: từ cầu mong 'mẹ tròn con vuông', con cái đỗ đạt đến việc che chở cho vật nuôi, mùa màng. Đó là niềm vinh dự và cũng là sự tri ân đối với vị tướng đã hy sinh vì sự bình yên của đất nước.
Để phát huy giá trị di tích, ngày 25/6/2025, UBND tỉnh Nghệ An đã phê duyệt Quy hoạch chi tiết Cụm di tích lịch sử văn hóa Tướng quân Phan Đà. Quy hoạch này bao gồm ba khu vực trọng tâm: Đền Bạch Mã, Phủ Ngoại (nơi thờ tự gia đình) và Khu Mồ Cả (nơi an nghỉ của tướng quân), tạo tiền đề cho việc phát triển du lịch tâm linh bền vững.
Ông Đặng Huy Biền - Trưởng phòng Văn hóa xã Kim Bảng cho biết, địa phương đã lập quy hoạch mở rộng không gian phía trước đền nhằm tạo điều kiện tổ chức lễ hội quy mô, bài bản hơn. Từ khi vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, xã xác định phát triển du lịch gắn với các di tích lịch sử - văn hóa là một hướng đi trọng tâm. Trong đó, đền Bạch Mã sẽ được kết nối với các điểm đến như khu du lịch HDT, đảo chè, Cửa khẩu Thanh Thủy… hình thành chuỗi du lịch sinh thái kết hợp lịch sử - tâm linh, tạo nên hành trình trải nghiệm đa dạng cho du khách.
Trao đổi về công tác bảo tồn di sản, trở thành điểm đến du lịch tâm linh bền vững, bà Phan Thị Anh - Trưởng phòng Quản lý Di sản, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An khẳng định, nhờ triển khai hiệu quả các chính sách hỗ trợ, nguồn kinh phí cho việc tu bổ di tích và tổ chức lễ hội tại đền Bạch Mã luôn được duy trì ổn định. Theo bà Anh, mục tiêu trọng tâm không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn những kiến trúc cổ kính mà còn nỗ lực làm sống lại "phần hồn" của di sản. Điều này được hiện thực hóa thông qua việc khôi phục các nghi lễ truyền thống và những trò chơi dân gian đặc sắc như vật cù, đập niêu, đua thuyền trên sông Lam, hát ví giặm... nhằm đáp ứng tốt nhất nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tâm linh ngày càng cao của quần chúng nhân dân.
Với sự quan tâm của ngành văn hóa và sự đồng lòng của chính quyền, nhân dân, đền Bạch Mã sẽ không chỉ dừng lại ở những trang sử, mà sẽ bay xa, thu hút khách thập phương tìm về để chiêm bái, để yêu thêm nét đẹp văn hóa ngàn đời của dân tộc.