Dòng chảy hiếu học trên đất cổ Vị Hoàng

Dấu ấn khoa bảng đất Vị Hoàng

Làng Vị Hoàng xưa (nay thuộc phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình) là một trong những vùng đất học nổi tiếng Thành Nam, nơi sản sinh nhiều nhân tài, đặc biệt là các thi sĩ nổi tiếng như: Vũ Công Tự, Trần Tích Phiên, Phạm Ứng Thuần…; nhà cách mạng, nhà văn hóa lớn Tổng Bí thư Trường Chinh.

Theo sách “Nam Định xưa và nay”, truyền thống hiếu học, trọng khoa bảng của làng Vị Hoàng bắt nguồn từ thời Trần, thế kỷ XIII - XIV. Năm 1262, vua Trần cho thăng làng Tức Mặc thành phủ Thiên Trường. Đến năm 1381, triều Trần lập nhà học Văn Hưng để đào tạo quan lại cho triều đình. Đến thời Nguyễn, ngoài hệ thống trường lớp do nhà nước phong kiến thành lập, Vị Hoàng còn có các trường tư được mở ra để đáp ứng nhu cầu học tập của nhân dân và đặc biệt nổi tiếng với trường thi Hương. Mỗi năm đến kỳ thi, sỹ tử khắp nơi đổ về khiến phố Vị Hoàng càng thêm nhộn nhịp, sầm uất. Tính từ khoa thi năm 1843, trường thi Hương Nam Định, sau là trường Hà Nam, đã lấy đỗ 1.083 vị cử nhân, chiếm 20% tổng số cử nhân triều Nguyễn. Trong suốt một thời gian dài, Vị Hoàng luôn là nơi nuôi dưỡng, thành danh và hội tụ nhiều nhân tài của đất nước cùng tinh thần tôn sư trọng đạo, đề cao Nho học và trọng người đỗ đạt, biết chữ “Thánh hiền”.

Ông Nguyễn Văn Thư, nguyên Giám đốc Bảo tàng tỉnh Nam Định cũ cho biết, Thành Nam xưa hay đô thị Vị Hoàng cổ hàm chứa trong đó cả quá trình phát triển, đô thị hóa, chứa đựng muôn vàn di sản của cha ông. Một trong số đó phải kể đến truyền thống tốt đẹp được bắt đầu từ thời nhà Trần là truyền thống hiếu học, trọng khoa bảng với nhiều bậc hiền tài, đỗ đạt cao, làm quan dưới các triều Lê, Nguyễn, có nghĩa cử cao đẹp giúp dân, giúp nước.

Làng Vị Hoàng xưa có bốn dòng họ hiếu học với nhiều người đỗ đạt, làm quan to trong triều là họ Trần, Vũ, Nguyễn, Phạm. Trong đó, tại khu phố Bến Ngự sầm uất, có một ngôi nhà được xem là cổ nhất của phường Nam Định là Nhà số 7, đã được công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia. Đây là nơi Tam Nguyên Vị Xuyên Trần Bích San sinh ra và lớn lên. Ngôi nhà này cũng là nơi thành lập chi hội đầu tiên của Việt Nam thanh niên cách mạng đồng chí hội Nam Định cũ, nơi hoạt động cách mạng của các văn thân yêu nước thời kỳ chống Pháp. Theo gia phả họ Trần ghi lại, năm 1864, Trần Bích San đỗ đầu liền 3 khoa: thi Hương, thi Hội, thi Đình năm Tự Đức thứ 17, được vua Tự Đức khen ngợi: “Nhất cử đăng khoa thiên hạ hữu. Tam nguyên liên trúng quốc triều vô” (nghĩa là một lần đi thi đỗ, thiên hạ thường có. Đỗ đầu liền ngay cả ba khoa thi, trong triều chưa có). Trải qua 8 thế hệ, con cháu trong dòng họ Trần vẫn kế thừa, phát huy truyền thống hiếu học của cha ông.

Anh Trần Văn Đức, hậu duệ dòng họ Trần cho biết, trong giai đoạn cách mạng 1930 - 1935, ngôi nhà này là cơ sở ủng hộ và nuôi dấu cán bộ, nơi thành lập Chi hội Việt Nam thanh niên cách mạng đồng chí hội đầu tiên ở tỉnh Nam Định cũ. Nơi đây không chỉ lưu giữ văn hóa, kí ức của các thế hệ họ Trần, mà còn là niềm tự hào, nơi ghi đậm dấu ấn lịch sử, một “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống khoa bảng, hiếu học và tinh thần cách mạng cho thế hệ hôm nay.

Ngày nay, Vị Hoàng vẫn giữ vững truyền thống hiếu học và khoa bảng, trở thành biểu tượng văn hóa - giáo dục của địa phương. Nhiều thế hệ trẻ nơi đây tiếp tục nối dài dòng chảy hiếu học, nỗ lực vươn tới tri thức mới, đỗ đạt cao, góp phần làm rạng danh quê hương. Cùng với đó, các lễ hội, hoạt động văn hóa - giáo dục cũng được duy trì, tôn vinh các bậc hiền tài, giúp cộng đồng, du khách hiểu hơn về truyền thống khoa bảng lâu đời của Vị Hoàng.

Khát vọng tri thức hôm nay

Ông Vũ Đình Đức, thuộc Ban Quản lý đình làng Vị Xuyên, phường Nam Định chia sẻ, truyền thống hiếu học của làng đã được gìn giữ và phát huy qua nhiều thế hệ. Vào mỗi độ Xuân về, làng tổ chức những lễ hội đậm đà bản sắc như vinh quy bái tổ, mừng thọ các bô lão. Đặc biệt là vào ngày mùng 10 tháng Giêng, con cháu từ khắp nơi trở về đình dâng hương tưởng nhớ tiên tổ, tri ân những bậc hiền tài, những người đỗ đạt cao. Những phong tục này không chỉ thể hiện lòng tôn kính tổ tiên, niềm tự hào về truyền thống khoa bảng của quê hương, mà còn là nguồn cảm hứng, động lực để các thế hệ trẻ tiếp nối, học tập chăm chỉ và rèn luyện, giữ gìn và phát huy tinh thần hiếu học vốn đã trở thành "linh hồn" của làng.

Nơi đây không chỉ tự hào với nhiều làng khoa bảng, những mái trường chất lượng cao mà còn được biết đến với ngôi trường giàu bề dày thành tích là Trường Trung học phổ thông chuyên Lê Hồng Phong.

Hằng năm, nhà trường ghi dấu ấn đậm nét tại các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia, khu vực và quốc tế, góp phần đưa Ninh Bình luôn nằm trong tốp đầu các tỉnh, thành phố có số lượng và tỷ lệ giải thưởng cao. Đặc biệt, năm 2025 đánh dấu bước bứt phá ấn tượng của trường với những thành tích nổi bật: Huy chương Vàng Olympic Hóa học châu Á, Huy chương Vàng Olympic Sinh học Hoa Kỳ (USABO), top 10 Cuộc thi Vô địch Tin học văn phòng thế giới nội dung Microsoft PowerPoint 365 Apps tại Mỹ... Những thành tích ấy không chỉ là niềm tự hào của riêng nhà trường mà còn là “lá cờ đầu” khẳng định vị thế và tầm vóc của giáo dục địa phương trong giai đoạn phát triển mới.

Song hành với những thành tích mũi nhọn, phong trào khuyến học, khuyến tài tại phường Nam Định cũng lan tỏa sâu rộng và bền bỉ. Nhiều dòng họ, làng xóm chủ động xây dựng quỹ khuyến học, dựng nhà văn hóa, lập bảng vàng vinh danh con em thành đạt. Các cấp Hội Khuyến học hoạt động sôi nổi, hiệu quả, tạo nên sự đồng thuận và hưởng ứng mạnh mẽ trong nhân dân. Từ đó, tinh thần học tập mọi lúc, mọi nơi, học tập suốt đời không chỉ là khẩu hiệu mà đã trở thành một giá trị bền vững, một nét đẹp văn hóa thấm sâu vào đời sống cộng đồng, góp phần xây dựng quê hương ngày càng giàu mạnh và văn minh.

Kế thừa và phát huy truyền thống lịch sử, phường Nam Định hiện nay cũng là nơi có nhiều di tích lịch sử, tín ngưỡng tâm linh, văn hóa truyền thống, mang đậm bản sắc, nét văn hóa, truyền thống hiếu học, khoa bảng của vùng đất Vị Hoàng xưa, là nơi lưu giữ những dấu ấn của những bậc tiền nhân, khoa bảng và nhà cách mạng yêu nước lỗi lạc, những nhân vật lịch sử của dân tộc. Đó là niềm tự hào và cũng là hành trang quý giá để Ninh Bình kế thừa và phát huy mạnh mẽ, biến di sản thành động lực để phát triển kinh tế du lịch gắn với công nghiệp văn hóa. Công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, lịch sử tại vùng đất này luôn được các cấp, ngành quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo.

Phó Chủ tịch UBND phường Nam Định Phạm Xuân Thụ cho biết, địa phương chú trọng đổi mới công tác bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di sản vật thể, phi vật thể, đặc biệt là các di tích cấp quốc gia, danh lam thắng cảnh, gắn với phát triển kinh tế - du lịch bền vững. Đặc biệt, phường xây dựng tour, tuyến du lịch kết nối các điểm văn hóa - lịch sử trên địa bàn với các tỉnh, thành phố để mở rộng không gian phát triển du lịch.

Truyền thống hiếu học và khoa bảng không chỉ là niềm tự hào của Vị Hoàng, mà còn là giá trị văn hóa đặc sắc của toàn tỉnh Ninh Bình. Dòng chảy hiếu học ấy kết nối quá khứ với hiện tại, mở ra tương lai bền vững cho tỉnh, góp phần xây dựng Ninh Bình giàu đẹp, văn minh, tiếp tục khẳng định vị thế của vùng đất hiền tài trên bản đồ tri thức cả nước.