Khi ánh chiều buông, từ trên “Vô lệ thị lầu” ở cổng phía Nam của tường thành, nhìn thành phố rực sáng xa xa, du khách có cảm giác như đang chạm vào ranh giới giữa cổ đại và hiện đại, hùng vĩ mà yên bình đến lạ.
Trải qua hàng ngàn năm, thành Vô Lệ từng là trụ sở Phủ Địch Châu, nơi đặt huyện lị của nhiều triều đại từ thời Thương - Chu, Tùy - Đường. Giờ đây, Vô Lệ là điểm đến của du khách tìm lại những dư âm của quá khứ, nơi từng viên gạch, tường thành, mái ngói thâm lâu, gác tía… đều phảng phất dấu xưa của lịch sử đất Sơn Đông.
Nhờ có địa thế cao, hình dáng giống như một con trâu nằm, nên dân gian ví thành Vô Lệ là “Thành Ngưu Nằm”. Với tổng diện tích 3,1 km², thành Vô Lệ có quần thể gồm: Tường thành, phố xá, chùa miếu, cửa hàng và nhà ở của người dân. Trên hệ thống thành lũy đắp đất nện, có bốn cổng thành hướng ra bốn phía, mỗi góc đều dựng Lầu Trống và Lầu Chuông. Thành có hướng Đông - Tây rộng 350m, chiều Nam - Bắc dài 550m, hội tụ phong cách kiến trúc cổ đại đặc sắc của tỉnh Sơn Đông, đồng thời kết hợp tinh hoa của các nền văn hóa Tề, Yên thời Xuân Thu chiến quốc.
Thành cổ Vô Lệ hiện còn lưu giữ gần như nguyên vẹn diện mạo kiến trúc cổ Trung Hoa với những tòa nhà cổ được bảo tồn từ thời Minh - Thanh, tạo nên không gian trầm mặc, gợi cảm cho du khách có giác như đang lùi bước về quá khứ.
Tòa lầu thành nguy nga trên cổng nghênh ân phía Nam với tấm biển “Nghinh Ân Môn”. Tường thành được đắp bằng đất nện, có bốn cổng thành hướng ra bốn phía, mỗi góc đều dựng Lầu Trống và Lầu Chuông.
Mái ngói lưu ly xanh đặc trưng của kiến trúc thời Minh - Thanh càng làm tăng thêm nét cổ kính của thành Vô Lệ.
Một góc thành cổ với các ngôi nhà của cư dân vẫn còn nguyên kiến trúc xưa…
…với mái ngói xám đã bạc màu về thời gian nổi bật ở khu phố cổ.
Trong thành cổ, có các cửa hàng buôn bán và cơ sở lưu trú, phía ngoài là hào nước bao quanh, kết nối với các hệ thống thủy vực vịnh Sen và nguồn nước liên thông khác. 120 con phố và ngõ cổ có từ thời Minh - Thanh, trong đó nổi bật nhất là Chiêu Đức Cổ Nhai, một trong mười con phố lịch sử văn hóa tiêu biểu của Trung Hoa.
Các ngôi chùa cổ như Đại Giác xây dựng từ thời Đường, tháp Hải Phong, thư viện tư nhân của Lý Chi Thuần, Thượng thư Bộ Công triều Tống, dinh thự của Ngô Thức Phần, quan chức thời Minh - Thanh, cùng với phủ huyện thời Tống - Nguyên, nha môn thời Minh - Thanh… vẫn giữ nguyên vẻ cổ kính. Du khách đến đây không chỉ tham quan, mà còn vãn cảnh để thả mình vào cảm giác hồn xưa về vẻ đẹp hoài cổ chốn Sơn Đông.
Khi hoàng hôn xuống, ánh tà dương dần khuất cuối ngày trải vàng trên mái ngói cổ, tiếng trống nơi cổng thành ngân vang. Vô Lệ không chỉ là điểm đến hấp dẫn của du khách, mà còn là nơi đánh thức ký ức để, lắng đọng học cách từ tâm, tận hưởng giây phút bình an giữa nhịp sống vội vàng.
Bên trong thành cổ Vô Lệ, du khách không chỉ được dạo bước giữa những con phố lát đá xanh mà còn có cơ hội tìm hiểu các loại hình nghệ thuật dân gian và di sản văn hóa phi vật thể của Sơn Đông.
Cổng vào phố cổ với những dấu vết thời gian điêu khắc đá tinh xảo.
Nhiều công trình kiến trúc cổ từ thời Minh – Thanh trong thành là nguyên mẫu để các nhà nghiên cứu tìm hiểu về thành cổ của Trung Quốc bởi những giá trị vô cùng độc đáo, phong phú về kiến trúc, tôn giáo, giao thương, phong tục tập quán, đời sống dân gian...
Trải qua biết bao thăng trầm và biến đổi, thành cổ Vô Lệ vẫn giữ được cấu trúc nguyên vẹn của một huyện thành Trung Hoa thời Minh – Thanh, trở thành một trong những di tích cổ hoàn chỉnh nhất vùng bắc Sơn Đông.