Triển khai Nghị quyết 205: Viện kiểm sát đồng hành cùng người yếu thế

Xin ông cho biết những kết quả nổi bật của VKSND TP Hà Nội sau 8 tháng triển khai Nghị quyết 205/2025/QH15 của Quốc hội?

Có thể khái quát kết quả triển khai Nghị quyết 205 tại Hà Nội bằng ba từ: Chủ động, thực chất và hiệu quả.

Điều chúng tôi quan tâm không chỉ là có bao nhiêu vụ việc được thụ lý hay khởi kiện, mà quan trọng hơn là quyền lợi của người dân đã được khôi phục đến đâu, tài sản công được bảo vệ như thế nào và vi phạm có được chấm dứt ngay từ cơ sở hay không.

Qua hơn 8 tháng triển khai, VKSND hai cấp Thành phố Hà Nội đã tiếp nhận 2.164 nguồn tin, thụ lý kiểm tra, xác minh 2.113 vụ việc; ban hành 1.728 quyết định yêu cầu chấm dứt vi phạm, trong đó 1.418 vụ việc đã được khắc phục. VKSND hai cấp đã ban hành 44 quyết định khởi kiện vụ án dân sự công ích; 44 vụ đều đã được Tòa án thụ lý. Đối với 7 vụ án đã xét xử, Tòa án chấp nhận 100% yêu cầu khởi kiện của Viện kiểm sát.

Đặc biệt, thông qua các biện pháp tác động ngay từ giai đoạn tiền khởi kiện, đã thu hồi gần 219 tỷ đồng cho ngân sách Nhà nước và Quỹ bảo hiểm xã hội; khôi phục quyền quản lý của Nhà nước đối với hơn 131.000 m2 đất công, đất nông nghiệp bị lấn chiếm, sử dụng sai mục đích. Nhiều trường hợp trẻ em chưa có giấy khai sinh, người cao tuổi chưa có căn cước, chưa được hưởng lương hưu hoặc các quyền an sinh thiết yếu cũng đã được bảo vệ kịp thời.

Với Hà Nội, kết quả lớn nhất không chỉ nằm ở những con số. Quan trọng hơn là Nghị quyết 205 đã từng bước đi vào đời sống, để ở nơi nào lợi ích công bị xâm phạm, ở đâu người yếu thế cần được bảo vệ, thì pháp luật phải hiện diện kịp thời. Đó cũng là trách nhiệm của Kiểm sát Thủ đô đối với Nhân dân và đối với Thành phố.

Việc triển khai Nghị quyết 205 đến nay có những thuận lợi và khó khăn gì, thưa ông?

Thuận lợi lớn nhất của Hà Nội là có sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo rất quyết liệt, đồng bộ của VKSND tối cao, Thành ủy Hà Nội và sự phối hợp của các cơ quan tư pháp, chính quyền địa phương, Thuế, Bảo hiểm xã hội, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị xã hội. VKSND Thành phố đã hình thành được cơ chế phối hợp từ Thành phố xuống cơ sở; 100% đơn vị VKSND khu vực đã ký kết quy chế phối hợp liên ngành, qua đó nguồn thông tin về các vụ việc dân sự công ích được phát hiện sớm hơn và xử lý nhanh hơn.

Khó khăn lớn nhất là đây là một cơ chế tố tụng hoàn toàn mới. Một số quy định của Nghị quyết 205, Thông tư liên tịch số 09 và Bộ luật Tố tụng dân sự hiện hành còn cần tiếp tục được hướng dẫn để bảo đảm thống nhất; địa vị pháp lý của Viện kiểm sát trong vụ án dân sự công ích có tính đặc thù, bởi Viện kiểm sát là chủ thể khởi kiện và thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp. Hệ thống biểu mẫu tố tụng chuyên biệt cũng chưa đầy đủ.

Bên cạnh đó, nguồn tin hiện còn tập trung nhiều vào lĩnh vực thuế và bảo hiểm xã hội, trong khi những lĩnh vực rất quan trọng đối với một đô thị lớn như Hà Nội như môi trường, tài nguyên, trật tự đô thị, an toàn thực phẩm, bảo vệ người tiêu dùng, di sản văn hóa vẫn cần được phát hiện nhiều hơn. Những người yếu thế lại thường chính là những người khó tự tìm đến cơ quan pháp luật nhất.

Nhưng chúng tôi xác định việc mới thì khó là tất yếu; khó không phải để chờ đủ điều kiện mới làm, mà phải vừa làm, vừa tổng kết thực tiễn, vừa tháo gỡ. Hà Nội phải đi trước một bước trong việc biến những quy định mới thành những kết quả cụ thể cho người dân.

Với tinh thần Hà Nội phải đi trước một bước, VKSND TP Hà Nội đã triển khai những giải pháp gì để nhanh chóng đưa Nghị quyết vào thực tiễn, thưa ông?

Ngay từ đầu, chúng tôi xác định muốn Nghị quyết 205 đi vào cuộc sống thì phải tránh hai tình trạng: "trên nóng, dưới lạnh" và "có nguồn tin nhưng không có người chịu trách nhiệm đến cùng". Vì vậy, VKSND Thành phố Hà Nội tập trung vào ba giải pháp.

Thứ nhất, thống nhất nhận thức và thống nhất hành động. Thành phố kiện toàn Ban Chỉ đạo, Tổ giúp việc; xác định Phòng 9 là đầu mối; duy trì giao ban, kiểm tra tiến độ hằng tuần, giải đáp ngay những khó khăn từ cơ sở. Đến nay, VKSND Thành phố đã tiếp nhận và trả lời 864 lượt thỉnh thị của cấp dưới, qua đó bảo đảm cách hiểu và cách làm tương đối thống nhất trong toàn hệ thống.

Phó Viện trưởng VKSND TP Hà Nội Đỗ Dương Toàn: "Khi Nhà nước trao cho Viện kiểm sát một công cụ pháp lý đủ mạnh, cùng với một cơ chế phối hợp đủ chặt chẽ, thì lợi ích công sẽ được bảo vệ từ sớm, người yếu thế sẽ không phải đơn độc đi tìm công lý".

Thứ hai, đưa việc phát hiện nguồn tin xuống tận cơ sở. Chúng tôi ký quy chế phối hợp với các cơ quan, đơn vị; mở đường dây nóng, hộp thư tố tụng công ích, mã QR tiếp nhận phản ánh; phối hợp với chính quyền xã, phường và các tổ chức chính trị - xã hội để người dân có thể cung cấp thông tin một cách thuận tiện nhất.

Thứ ba, lấy hiệu quả thực tế làm thước đo. Quan điểm của Hà Nội là không phải vụ việc nào cũng khởi kiện ra Tòa án. Trước hết phải yêu cầu chủ thể vi phạm tự khắc phục; chỉ khởi kiện khi cần thiết. Chính cơ chế này đã giúp hơn 80% vụ việc được giải quyết ngay từ giai đoạn tiền khởi kiện, tiết kiệm thời gian, chi phí tố tụng nhưng vẫn bảo vệ được đầy đủ lợi ích công và quyền của người dân.

Tinh thần của Kiểm sát Thủ đô là: phát hiện sớm hơn, hành động nhanh hơn, phối hợp chặt hơn và theo việc đến cùng. Mỗi vụ việc được giải quyết dứt điểm chính là một lần Nghị quyết 205 được hiện thực hóa trong đời sống.

Thưa ông, từ thực tiễn triển khai Nghị quyết 205 ở Hà Nội, VKSND Thành phố có kiến nghị, đề xuất gì đến các cơ quan có thẩm quyền để nâng cao chất lượng tố tụng dân sự công ích?

Qua thực tiễn triển khai, chúng tôi cho rằng Nghị quyết 205 đã chứng minh đây là một cơ chế pháp lý cần thiết, có hiệu quả thực tế và có ý nghĩa xã hội rất rõ nét. Vì vậy, vấn đề tiếp theo không chỉ là tiếp tục thực hiện tốt thí điểm, mà cần từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý để cơ chế này vận hành ổn định, thống nhất và lâu dài.

Trước hết, cần tiếp tục nghiên cứu luật hóa tố tụng dân sự công ích, xác định đầy đủ địa vị pháp lý, quyền và nghĩa vụ tố tụng của Viện kiểm sát; đồng thời rà soát các quy định liên quan của Bộ luật Tố tụng dân sự, Luật Tổ chức VKSND và pháp luật chuyên ngành để bảo đảm đồng bộ. Báo cáo của VKSND Thành phố cũng đề xuất nghiên cứu sớm xây dựng Luật Tố tụng dân sự công ích.

Thứ hai, cần xây dựng cơ chế chia sẻ dữ liệu liên thông giữa Viện kiểm sát với các cơ quan Thuế, Bảo hiểm xã hội, cơ quan quản lý đất đai, môi trường, Thanh tra, Kiểm toán và chính quyền địa phương. Trong tố tụng công ích, thông tin càng đến sớm thì khả năng ngăn chặn thiệt hại cho Nhà nước và người dân càng cao.

Thứ ba, cần đầu tư tương xứng về con người, đào tạo chuyên sâu, kinh phí và phương tiện kỹ thuật. Đây là lĩnh vực đòi hỏi Kiểm sát viên không chỉ vững tố tụng dân sự mà còn phải hiểu về đất đai, tài chính, thuế, bảo hiểm, môi trường, dữ liệu điện tử và nhiều chuyên ngành khác. VKSND Thành phố kiến nghị tăng cường biên chế chuyên trách, đào tạo chuyên sâu, trang bị thiết bị kỹ thuật và tiếp tục hoàn thiện Nền tảng quản lý án công ích.

Từ thực tiễn Hà Nội, chúng tôi tin rằng khi Nhà nước trao cho Viện kiểm sát một công cụ pháp lý đủ mạnh, cùng với một cơ chế phối hợp đủ chặt chẽ, thì lợi ích công sẽ được bảo vệ từ sớm, người yếu thế sẽ không phải đơn độc đi tìm công lý. Đó chính là giá trị lâu dài mà Nghị quyết 205 đang đặt nền móng.

Xin trân trọng cảm ơn ông!