Hoạt động giáo dục STEM: Cách tiếp cận mới với bài toán nhân lực công nghệ

Một nhóm học sinh trung học phổ thông điều khiển mô hình robot lọc rác dưới nước. Ở góc khác, những học sinh lớp 8 đang giới thiệu hệ thống cảnh báo cháy rừng bằng AI trước đại diện doanh nghiệp công nghệ và giảng viên đại học. Những hình ảnh ấy đang xuất hiện ngày càng nhiều tại các trường học ở Đà Nẵng, khi câu chuyện đào tạo nhân lực công nghệ không còn bắt đầu từ giảng đường đại học, mà được thực hiện sớm hơn, ngay từ bậc phổ thông.

Trong bối cảnh công nghệ thay đổi từng ngày và thị trường lao động liên tục dịch chuyển, sự tham gia của doanh nghiệp, trường đại học và các tổ chức giáo dục đang dần tạo nên một hệ sinh thái hướng nghiệp và đào tạo công nghệ ngay từ nhà trường.

Khi doanh nghiệp bước vào trường học

Giữa không khí sôi động của vòng chung kết cuộc thi “Green STEM Innovation 2026” tổ chức tại Viện Nghiên cứu và Đào tạo Việt - Anh (VNUK), thuộc Đại học Đà Nẵng (ngày 10/5/2026), nhiều mô hình của học sinh phổ thông cho thấy công nghệ đã không còn là khái niệm xa lạ với lứa tuổi học trò. Từ robot lọc rác dưới nước, hệ thống cảnh báo cháy rừng bằng AI đến các sản phẩm tái chế phục vụ đời sống, nhiều đề tài được xây dựng từ những vấn đề gần gũi với môi trường và sinh hoạt hằng ngày.

Không chỉ có sự tham gia tích cực của học sinh, khu vực trưng bày còn có sự xuất hiện của nhiều doanh nghiệp công nghệ, giảng viên đại học và các nhóm khởi nghiệp trẻ. Nhiều người trực tiếp góp ý cho từng mô hình, đặt câu hỏi về khả năng ứng dụng và chia sẻ với học sinh về nhu cầu nhân lực trong tương lai.

Ông Võ Nguyễn Đình Trí, Giám đốc điều hành Công ty Cổ phần Công nghệ Rebo cho rằng, học sinh hiện nay được tiếp cận công nghệ khá sớm nhưng điều quan trọng hơn là phải hiểu được thị trường lao động đang thay đổi như thế nào. “Doanh nghiệp bây giờ không chỉ cần người giỏi chuyên môn; điều quan trọng hơn là khả năng tự học, thích nghi và giải quyết vấn đề thực tế. Vì vậy, học sinh cần được định hướng nghề nghiệp từ sớm, trước cả khi chọn trường đại học”, ông Trí chia sẻ.

Theo ông Trí, đây cũng là lý do ngày càng nhiều doanh nghiệp chủ động tham gia các hoạt động hướng nghiệp tại trường phổ thông để giúp học sinh hiểu rõ hơn môi trường làm việc thực tế và những kỹ năng cần chuẩn bị cho tương lai.

Ở góc độ trường học, nhiều cơ sở giáo dục tại Đà Nẵng hiện cũng xem STEM không còn là hoạt động ngoại khóa đơn thuần, mà là một phần trong định hướng phát triển kỹ năng cho học sinh. Tại Trường Trung học phổ thông Phan Châu Trinh, các hoạt động về lập trình, AI và công nghệ hiện đã trở thành hoạt động thường niên. Từ một câu lạc bộ khoa học kỹ thuật chỉ vài học sinh tham gia cách đây 7 năm, đến nay, phong trào nghiên cứu khoa học của học sinh đã phát triển mạnh với nhiều giải thưởng cấp thành phố và quốc gia.

Cô Vũ Thị Thúy Hòa, Ủy viên Ban Thường vụ Đoàn Trường Trung học phổ thông Phan Châu Trinh cho biết, nhà trường thường xuyên tổ chức các ngày hội công nghệ để học sinh được gặp gỡ chuyên gia, doanh nghiệp và tiếp cận các xu hướng mới. “Chúng tôi muốn học sinh không chỉ học công nghệ mà còn hiểu mình sẽ đứng ở đâu trong tương lai của công nghệ. Các em cần trở thành người làm chủ AI, thay vì chỉ làm những công việc dễ bị thay thế”, cô Hòa nhấn mạnh.

Theo cô Vũ Thị Thúy Hòa, điều quan trọng hiện nay không chỉ là đầu tư trang thiết bị mà còn phải tạo được môi trường để học sinh dám thử nghiệm, dám thất bại và tìm được những người cùng đam mê nghiên cứu.

Trong khi đó, ông Lê Bá Lân (giáo viên môn Vật lý, Trường Trung học phổ thông chuyên Lê Thánh Tông) cho rằng, STEM đang giúp học sinh đưa lý thuyết đến gần hơn với thực tiễn.

Tuy nhiên, theo ông Lê Bá Lân, việc phát triển STEM hiện nay vẫn còn không ít áp lực thành tích. “Có nơi chọn những đề tài quá lớn, vượt khả năng thực tế của học sinh chỉ để đi thi. Trong khi điều quan trọng nhất là giúp các em hình thành tư duy nghiên cứu từ những vấn đề gần gũi với cuộc sống”. Do đó, để STEM phát huy hiệu quả, cần có sự liên kết chặt chẽ hơn giữa trường phổ thông, đại học và doanh nghiệp, thay vì để mỗi bên hoạt động riêng lẻ.

Không chỉ là cuộc thi

Với nhiều giáo viên, giá trị lớn nhất của STEM không nằm ở những giải thưởng; điều quan trọng hơn là việc học sinh dám đặt câu hỏi, tự tìm cách giải quyết vấn đề và học cách làm việc cùng nhau. Từ những ý tưởng nhỏ như hệ thống tưới cây tự động, mô hình phân loại rác hay thiết bị cảnh báo ngập nước, học sinh được tập làm quen với cách quan sát đời sống, thử nghiệm rồi điều chỉnh sản phẩm của mình.

Thạc sĩ Đoàn Minh Thu, Phó trưởng phòng Công tác sinh viên, Quan hệ doanh nghiệp và Truyền thông, Viện Nghiên cứu và Đào tạo Việt - Anh đánh giá cao mô hình phối hợp giữa trường học, doanh nghiệp và các đơn vị giáo dục trong tổ chức hoạt động STEM cho học sinh phổ thông. “Khi trường học chủ động kết nối với doanh nghiệp và chuyên gia, chương trình sẽ sát thực tế hơn. Đây cũng là cách để học sinh tiếp cận sớm với môi trường nghiên cứu và công nghệ”, bà Đoàn Minh Thu cho biết.

Theo bà Đoàn Minh Thu, nhiều học sinh Việt Nam từng đạt giải cao ở các sân chơi quốc tế nhờ được tiếp cận nghiên cứu khoa học từ sớm. Những học sinh từng tham gia nghiên cứu ở phổ thông thường có lợi thế khi bước vào đại học nhờ khả năng tự học, làm việc nhóm và tự lãnh đạo.

Với nhiều học sinh, các hoạt động STEM đang trở thành nơi để các em bước ra khỏi giới hạn của bản thân. Tại cuộc thi “Green STEM Innovation 2026”, em Trương Đan Lam (học sinh lớp 8 Trường Trung học cơ sở - Trung học phổ thông Nguyễn Khuyến cùng nhóm của mình đã vượt qua hàng trăm đề tài để lọt vào vòng chung kết với sản phẩm tái chế phục vụ đời sống. “Những cuộc thi như thế này giúp chúng em có thêm trải nghiệm và hiểu rõ hơn mình cần cải thiện điều gì cho các nghiên cứu sau này”, em Lam chia sẻ.

Từ những câu lạc bộ nhỏ trong trường học, các cuộc thi nghiên cứu khoa học đến sự tham gia ngày càng rõ của doanh nghiệp và trường đại học, Đà Nẵng đang thử một cách tiếp cận mới với bài toán nhân lực công nghệ: bắt đầu từ sớm hơn. Bởi trong một thị trường lao động thay đổi từng ngày bởi AI và công nghệ số, điều quan trọng không chỉ là đào tạo ra một nghề cụ thể, mà là chuẩn bị cho học sinh khả năng thích nghi với những nghề còn chưa xuất hiện.