Trong bối cảnh nhiều quốc gia cân nhắc siết chặt độ tuổi sử dụng mạng xã hội, câu hỏi về hiệu quả thực tế của các biện pháp cấm đoán vẫn gây tranh luận. Một nghiên cứu khoa học quy mô lớn do tổ chức Wellcome tài trợ đang tìm cách làm rõ vấn đề này, thông qua việc theo dõi hơn 300.000 người trẻ tại Anh và đánh giá những thay đổi trước và sau khi lệnh cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội được triển khai vào mùa xuân năm 2027.
Theo tờ The Guardian, với tổng kinh phí 9,3 triệu bảng Anh, chương trình gồm 10 dự án nghiên cứu, tập trung vào nhiều khía cạnh trong đời sống của thanh thiếu niên, từ sức khỏe tâm thần, chất lượng giấc ngủ đến vận động thể chất, quan hệ xã hội và kết quả học tập. Đây được xem là một trong những nỗ lực nghiên cứu có quy mô đáng chú ý nhằm đánh giá tác động của chính sách quản lý mạng xã hội đối với trẻ em.
Tác động của mạng xã hội
Theo Tiến sĩ Camilla Iannone, người phụ trách nghiên cứu tại Wellcome, tranh luận về việc cấm trẻ em sử dụng mạng xã hội đang diễn ra gay gắt tại Anh cũng như nhiều quốc gia khác. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học về ảnh hưởng thực tế của mạng xã hội và các biện pháp hạn chế đối với sức khỏe tâm thần của người trẻ vẫn còn hạn chế.
Bà cho rằng việc triển khai lệnh cấm tại Anh tạo ra cơ hội đặc biệt để giới khoa học nghiên cứu trên quy mô lớn mối liên hệ giữa môi trường số và sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên.
Thay vì chỉ tìm câu trả lời mạng xã hội có lợi hay có hại, hoặc lệnh cấm có hiệu quả hay không, các nhóm nghiên cứu sẽ đánh giá liệu việc thay đổi môi trường kỹ thuật số có tạo ra những chuyển biến đáng kể đối với sức khỏe tinh thần và chất lượng cuộc sống của người trẻ hay không.
Cách tiếp cận này cũng giúp nhận diện những tác động ngoài dự kiến. Chẳng hạn, việc hạn chế một nền tảng có thể khiến trẻ chuyển sang sử dụng dịch vụ khác, thay vì thực sự giảm thời gian tiếp xúc với nội dung trực tuyến có nguy cơ gây hại.
Một trong những dự án mang tên Smart Schools Plus, do Giáo sư Victoria Goodyear thuộc Đại học Birmingham đồng chủ trì, sẽ triển khai tại 16 trường học với khoảng 800 học sinh ở Anh.
Nghiên cứu không chỉ tập trung vào sức khỏe tâm thần mà còn xem xét mối liên hệ giữa giấc ngủ, hoạt động thể chất, mạng lưới quan hệ xã hội, hành vi trong trường học, kết quả học tập và tỷ lệ chuyên cần. Nhóm nghiên cứu dự kiến kết hợp khảo sát, phỏng vấn, nhật ký kỹ thuật số, ứng dụng và thiết bị theo dõi hoạt động thể chất chuyên dụng để thu thập dữ liệu.
Các nhà khoa học cũng sẽ theo dõi liệu những nội dung có nguy cơ gây hại, như thông tin liên quan đến tự làm đau bản thân, tự tử và rối loạn ăn uống, có dịch chuyển từ nền tảng này sang nền tảng khác sau khi lệnh cấm được áp dụng hay không.
Đánh giá tác động khác biệt giữa các nhóm trẻ em
Một dự án khác do Tiến sĩ Gemma Knowles thuộc Đại học King's College London đồng chủ trì sẽ tìm hiểu liệu lệnh cấm có tạo ra những tác động khác nhau đối với trẻ em tùy theo giới tính, tầng lớp xã hội và xu hướng tính dục hay không.
Các nhà nghiên cứu cho rằng không phải mọi trẻ em đều sử dụng mạng xã hội theo cùng một cách hoặc có mức độ phụ thuộc như nhau. Với một số em, đây là công cụ giải trí, nhưng với những em khác, mạng xã hội còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì tình bạn, tìm kiếm sự hỗ trợ và kết nối với cộng đồng.
Trong khi đó, nhóm nghiên cứu do Tiến sĩ Alex Kwong thuộc Đại học Edinburgh dẫn dắt sẽ phối hợp với các gia đình tại Anh, Xứ Wales và Scotland để đánh giá ảnh hưởng của lệnh cấm đối với quan hệ giữa cha mẹ và con cái.
Nghiên cứu tập trung vào những thay đổi trong sinh hoạt gia đình, đặc biệt là nguy cơ phát sinh mâu thuẫn khi trẻ không đồng tình với các quy định mới hoặc tìm cách tiếp tục sử dụng mạng xã hội bất chấp lệnh cấm.
Theo ông Kwong, việc xác định trẻ có thực sự ngừng sử dụng mạng xã hội hay tìm được cách vượt qua các biện pháp hạn chế là yếu tố quan trọng để đánh giá hiệu quả chính sách. Bởi khoảng cách giữa quy định trên văn bản và việc thực thi trong đời sống có thể rất lớn.
Thực tế, Australia đã áp dụng lệnh cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội từ năm 2025. Canada, Hy Lạp và Đan Mạch cũng đang triển khai hoặc xem xét những biện pháp tương tự.
Tại Anh, lệnh cấm dự kiến có hiệu lực vào mùa xuân năm 2027, áp dụng với các nền tảng phổ biến như Instagram, YouTube, TikTok, Snapchat, Facebook và X. Một số hoạt động khác, bao gồm phát trực tiếp và tiếp xúc với người lạ trên các nền tảng trò chơi trực tuyến, cũng sẽ chịu những quy định hạn chế.
Tuy nhiên, chính sách này vẫn vấp phải nhiều ý kiến trái chiều. Những người ủng hộ cho rằng hạn chế tiếp xúc với nội dung độc hại có thể góp phần bảo vệ sức khỏe tâm thần trẻ em. Ngược lại, một số ý kiến lo ngại lệnh cấm sẽ làm gián đoạn các mối quan hệ xã hội, đặc biệt với trẻ khuyết tật hoặc những người phụ thuộc vào môi trường trực tuyến để kết nối với bạn bè.
Một vấn đề khác là khả năng trẻ tìm cách vượt qua các giới hạn bằng tài khoản giả, nền tảng thay thế hoặc những phương thức truy cập khác. Chính những khác biệt giữa quy định pháp lý và hành vi sử dụng thực tế là một trong những nội dung trọng tâm mà chương trình nghiên cứu tại Anh hướng tới làm rõ.
Việt Nam cần chú trọng an toàn số cho trẻ em
Những diễn biến tại Anh và nhiều quốc gia cho thấy quản lý mạng xã hội đối với trẻ em đang trở thành vấn đề chính sách toàn cầu. Thách thức không chỉ nằm ở việc giới hạn độ tuổi tiếp cận nền tảng mà còn ở khả năng xây dựng môi trường số lành mạnh, bảo vệ dữ liệu cá nhân và nâng cao năng lực sử dụng công nghệ của thế hệ trẻ.
Đối với Việt Nam, vấn đề này có ý nghĩa trong bối cảnh đất nước đang thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện, phát triển kinh tế số và xã hội số theo định hướng của Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Trong đó, trẻ em và thanh thiếu niên là nhóm cần được quan tâm đặc biệt. Đây vừa là thế hệ tiếp cận công nghệ từ sớm, có khả năng trở thành lực lượng nòng cốt trong nền kinh tế số, vừa dễ chịu tác động từ những rủi ro trên môi trường trực tuyến như bắt nạt qua mạng, thông tin sai lệch, nội dung độc hại, lừa đảo và xâm phạm quyền riêng tư.
Từ kinh nghiệm nghiên cứu của Anh, Việt Nam có thể tham khảo cách tiếp cận dựa trên bằng chứng khoa học khi xây dựng chính sách quản lý không gian số dành cho trẻ em. Thay vì chỉ tập trung vào các biện pháp cấm hoặc giới hạn độ tuổi, cần đánh giá toàn diện mối liên hệ giữa thời gian sử dụng thiết bị, sức khỏe tâm thần, giấc ngủ, kết quả học tập và khả năng tương tác xã hội của trẻ.
Trẻ em cần được trang bị khả năng nhận diện thông tin sai lệch, bảo vệ tài khoản cá nhân, ứng xử có trách nhiệm và sử dụng công nghệ phục vụ học tập, sáng tạo.
Một môi trường số phát triển bền vững không chỉ được đo bằng số lượng người dùng, tốc độ phổ cập Internet hay mức độ ứng dụng công nghệ, mà còn bằng khả năng bảo vệ người sử dụng, đặc biệt là những nhóm dễ bị tổn thương.