Các phương tiện lưu thông qua ngã tư Nguyễn Thị Nghĩa - Lê Lai, phường Bến Thành, bị ngập sâu trưa 6/10.
Bài 2: Đổi mới chống ngập
Hàng loạt công trình kiểm soát triều, cống thoát nước, kênh rạch và trạm bơm trên địa bàn TP Hồ Chí Minh đã được đầu tư, nhiều điểm ngập được xử lý hoặc giảm đáng kể. Tuy nhiên, sau những trận mưa lớn, một số tuyến đường vẫn tái ngập, cho thấy hiệu quả của từng công trình riêng lẻ chưa đủ để giải quyết bài toán nước trong một “siêu đô thị”. Thành phố đang phải tính lại cách chống ngập, từ xử lý từng điểm sang kết nối cả hệ thống theo lưu vực.
Công trình chống ngập còn nhiều điểm nghẽn
Nhiều năm qua, TP Hồ Chí Minh đầu tư nhiều hạng mục hạ tầng nhằm cải thiện khả năng tiêu thoát và kiểm soát nước. Hệ thống cống thoát nước, kênh rạch, trạm bơm cùng các công trình kiểm soát triều từng bước được xây dựng, góp phần giảm áp lực nước tại những khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng.
Không gian đô thị của Thành phố mở rộng sau hợp nhất, điều kiện địa hình và thủy văn giữa các khu vực cũng đa dạng hơn. Ông Lê Ngọc Linh, Phó Giám đốc Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh, cho biết Thành phố có 23 lưu vực thoát nước chính, trong khi một số quy hoạch trước đây không còn phù hợp với thực tế; hệ thống kênh, cống, trạm bơm chưa đồng bộ, không gian dành cho nước và khả năng trữ nước còn hạn chế.
Thực tế này khiến việc xử lý một điểm ngập chưa chắc giải quyết được vấn đề của cả lưu vực. Một tuyến cống có thể được mở rộng nhưng khả năng tiêu thoát vẫn bị hạn chế nếu phía hạ lưu chưa được kết nối; một đoạn kênh được cải tạo nhưng dòng chảy tiếp tục bị cản trở ở vị trí khác. Công trình kiểm soát triều cũng khó phát huy đầy đủ hiệu quả nếu hệ thống thu gom, dẫn nước phía trong chưa đồng bộ.
Kế hoạch giải quyết tình trạng ngập nước giai đoạn 2026 - 2030, UBND TP Hồ Chí Minh chỉ ra nhiều điểm nghẽn cần rà soát như: những đoạn cống, tuyến thoát nước bị thu hẹp, vị trí mất độ dốc do sụt lún, khu vực bồi lắng làm giảm khả năng dẫn nước và các cửa xả bị ảnh hưởng khi triều cao.
Theo ông Lê Ngọc Linh, đây là cơ sở để Thành phố nâng cao khả năng phòng, chống và tiêu thoát nước theo từng lưu vực, tiểu lưu vực; đồng bộ quy hoạch thủy lợi, phòng chống thiên tai, hạ tầng tiêu thoát nước với phát triển đô thị. Các công trình kiểm soát triều cũng cần được đặt trong tổng thể quản lý nước của từng lưu vực, cùng hệ thống cống, kênh rạch, trạm bơm, hồ điều tiết và không gian trữ nước.
Các phương tiện lưu thông qua đoạn đường ngập nặng chân cầu Ba Son, phường An Khánh, sau cơn mưa lớn trưa 6/10.
PGS.TS Nguyễn Phú Quỳnh, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam, cho rằng các công trình chống ngập được thiết kế trong những điều kiện nhất định. Mưa, triều, dòng chảy sông, cao độ nền và quá trình đô thị hóa thay đổi thì hiệu quả của hệ thống cũng thay đổi theo. Một hệ thống được xây dựng từ 20 - 30 năm trước có thể không còn đáp ứng đầy đủ điều kiện hiện nay dù bản thân công trình chưa xuống cấp.
Vấn đề nằm ở số lượng công trình và khả năng kết nối giữa các mắt xích trong hệ thống. Nước từ khu dân cư phải đi qua cống nhánh, cống chính, kênh rạch, trạm bơm, cửa xả rồi mới ra sông. Chỉ một điểm bị thu hẹp, bồi lắng hoặc bị triều cản trở cũng có thể làm giảm hiệu quả của cả chuỗi.
Tại các phường Dĩ An và Thuận An với tốc độ đô thị hóa cao, yêu cầu này càng rõ khi mưa lớn thời gian qua khiến nhiều khu vực xảy ra ngập cục bộ. Thực tế, nhiều khoảng đất trống, kênh rạch và không gian tự nhiên cho nước trên địa bàn đã được thay thế bằng đường giao thông, khu dân cư, khu công nghiệp và công trình xây dựng. Mạng lưới thoát nước vì vậy phải tiếp nhận lượng nước mặt lớn hơn, trong khi khả năng kết nối với các trục tiêu chính cần tiếp tục được hoàn thiện.
Đô thị hóa nhanh, tăng áp lực thoát nước
PGS.TS Nguyễn Phú Quỳnh cho rằng, giới hạn của cách tiếp cận công trình riêng lẻ nằm ở chỗ mỗi công trình chỉ giải quyết một mắt xích, trong khi nước vận động trên toàn hệ thống. Cửa xả có thể bị triều cản trở, kênh rạch có thể bị thu hẹp hoặc bồi lắng, còn đô thị hóa làm gia tăng dòng chảy bề mặt. Vì vậy, chống ngập cần được tính toán đồng bộ theo lưu vực, liên kết hệ thống sông, kênh rạch với hạ tầng thoát nước.
Cách tiếp cận này cũng được thể hiện trong kế hoạch chống ngập giai đoạn 2026 - 2030 trên địa bàn TP Hồ Chí Minh. UBND Thành phố yêu cầu rà soát toàn bộ các chi lưu thoát nước thuộc các trục tiêu chính, nhận diện những đoạn có tiết diện nhỏ, bị bồi lắng hoặc dòng chảy bị phân tán để cải tạo, mở rộng hoặc xây dựng mới, bảo đảm nước từ khu dân cư, khu công nghiệp và các điểm trũng có thể thoát vào các trục tiêu chính.
Các phương tiện lưu thông trên đường Lê Lợi bị ngập sâu, trưa 6/10.
Theo Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh, công trình kiểm soát triều phải kết hợp với hệ thống cống, kênh rạch, trạm bơm, hồ điều tiết và không gian trữ nước của từng lưu vực. Nếu chỉ ngăn được nước từ ngoài vào nhưng đường thoát nước mưa phía trong chưa được tổ chức đồng bộ, nguy cơ ngập vẫn còn.
TP Hồ Chí Minh đặt ra nhiều nhóm giải pháp trong giai đoạn 2026 - 2030, gồm cải tạo các trục tiêu chính, hoàn thiện hệ thống công trình chống ngập, mở rộng hồ điều tiết, khôi phục không gian nước và cải tạo hệ thống cống theo tiêu chuẩn phù hợp với tần suất mưa gia tăng. Các khu vực đô thị hóa nhanh như Dĩ An, Thuận An cũng được xác định trong nhóm cần cải tạo hệ thống thoát nước theo điều kiện mới.
Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận đang được mở rộng: Nước cần được giữ lại ở những nơi phù hợp, làm chậm dòng chảy và phân bổ khả năng tiêu thoát trong toàn lưu vực. TP Hồ Chí Minh định hướng hạ tầng thoát nước truyền thống sẽ kết hợp với hạ tầng xanh, hồ điều tiết, không gian trữ nước và các giải pháp dựa vào thiên nhiên; đồng thời tăng cường dữ liệu số, dự báo và cảnh báo ngập.
Theo Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh, từ nay đến năm 2030, Thành phố dự kiến triển khai 87 dự án với tổng mức đầu tư khoảng 140.000 tỷ đồng, hướng tới giải quyết cơ bản 50 vị trí ngập. Quy mô này cho thấy nguồn lực dành cho chống ngập rất lớn, song hiệu quả của các dự án phụ thuộc nhiều vào khả năng kết nối giữa các công trình và sự phù hợp với từng lưu vực.
Cuộc chiến chống ngập vì thế đang đứng trước một giới hạn lớn hơn phạm vi của từng công trình. Đó là cách nhìn nước theo từng tuyến đường, từng dự án hoặc từng địa bàn hành chính. Một đô thị mở rộng thì hệ thống nước cũng phải được nhìn trong không gian rộng hơn.
TP Hồ Chí Minh đang chuyển từ mục tiêu xử lý từng điểm ngập sang quản lý nước theo lưu vực. Để sự chuyển đổi này đi vào thực tế, quy hoạch đô thị, đầu tư hạ tầng và quản lý dòng nước cần được đặt trên cùng một nền tảng. Bài toán chống ngập cũng vì vậy gắn với cách Thành phố dành không gian cho nước, kết nối các công trình và tổ chức phát triển đô thị. Đây cũng là cơ sở để bước sang câu chuyện lớn hơn là việc thiết kế một đô thị có khả năng thích ứng với nước trong nhiều thập kỷ tới.
Bài cuối: Thiết kế đô thị thuận thiên
