Từ những diễn đàn học thuật về văn học đến hoạt động thực hành dịch thuật, việc mở rộng trải nghiệm học tập đang cho thấy ý nghĩa của đào tạo gắn với nghiên cứu, thực tiễn nghề nghiệp và giao lưu quốc tế.
Tạo môi trường để sinh viên chủ động nghiên cứu
Tham dự Hội thảo khoa học quốc tế “Văn học và nghệ thuật Đông Á đầu thế kỉ XXI từ góc nhìn văn hóa: Kết nối học giả, mở rộng đối thoại học thuật” vừa diễn ra tại TP Hồ Chí Minh, Hồng Thương, sinh viên năm thứ hai ngành Sư phạm Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh, có dịp tìm hiểu rõ hơn về quy trình và các bước thực hiện công trình nghiên cứu khoa học.
"Những trao đổi chuyên môn của giảng viên, nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đã tiếp thêm động lực để em theo đuổi niềm yêu thích văn học, rèn luyện khả năng ngoại ngữ. Em mơ ước một ngày nào đó em cũng sẽ thực hiện được mục tiêu được đứng trên sân khấu kia trình bày công trình nghiên cứu của mình", Hồng Thương chia sẻ.
Với sinh viên, việc tiếp xúc sớm với môi trường học thuật không chỉ mở rộng kiến thức mà còn giúp hình dung rõ hơn con đường từ học tập trên giảng đường đến nghiên cứu độc lập. Tuy nhiên, để hình thành năng lực nghiên cứu thực chất, người học cần nhiều hơn những cơ hội lắng nghe và quan sát. Các em cần được hướng dẫn đặt câu hỏi, lựa chọn phương pháp, phân tích vấn đề, xây dựng lập luận và trình bày kết quả nghiên cứu có cơ sở.
Yêu cầu này càng rõ trong bối cảnh tri thức liên tục phát triển, các lĩnh vực khoa học ngày càng giao thoa và những vấn đề thực tiễn đòi hỏi cách tiếp cận đa chiều. Sinh viên không chỉ cần nắm vững kiến thức nền tảng, mà còn phải biết tìm kiếm, đánh giá thông tin và vận dụng phương pháp khoa học để lý giải những vấn đề mới.
Hội thảo do Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh phối hợp với Trường Đại học Ngoại ngữ Hankuk (Hàn Quốc) tổ chức, với 40 công trình được lựa chọn trình bày. Các tham luận đề cập nhiều chủ đề như ký ức và bản sắc văn hóa, ngôn ngữ, giới, sinh thái, công nghệ, giao lưu văn hóa, dịch thuật, chuyển thể tác phẩm và giảng dạy văn học. Phạm vi nghiên cứu đa dạng cho thấy văn học, nghệ thuật không chỉ được tiếp cận từ góc độ tác phẩm, mà còn trong mối liên hệ với đời sống xã hội và những biến đổi văn hóa đương đại.
Từ kinh nghiệm nghiên cứu tại Đài Loan (Trung Quốc), Giáo sư Huang Wen Chu, Đại học Công lập Bình Đông, nhấn mạnh sự cần thiết của việc tìm hiểu các tác giả và đời sống văn học ngay tại địa phương. Theo ông, lịch sử văn học địa phương và lịch sử văn học ở phạm vi rộng có thể bổ sung cho nhau; nguồn tư liệu nghiên cứu vì thế không chỉ giới hạn ở tác phẩm văn học, mà còn có thể mở rộng sang dân ca, kịch hát, nhật ký và thư từ.
Giáo sư Huang Wen Chu cũng giới thiệu các hình thức đưa văn học địa phương đến gần công chúng như phim tài liệu về tác giả, triển lãm nhà văn và tác phẩm. Ông đề xuất kết hợp trí tuệ nhân tạo (AI) với hệ thống thông tin địa lý (GIS) để kết nối tư liệu âm thanh, hình ảnh và văn bản, phát triển hệ thống tri thức văn hóa gắn với từng vùng đất. Cách tiếp cận này gợi mở khả năng ứng dụng công nghệ trong nghiên cứu, lưu trữ và giới thiệu văn học, đồng thời mở rộng nguồn học liệu phục vụ giảng dạy.
Ở góc nhìn rộng hơn, Giáo sư Park Yeon-Kwan, Trường Đại học Ngoại ngữ Hankuk (Hàn Quốc), cho rằng văn hóa Đông Á vừa có những điểm tương đồng trong lịch sử, vừa mang bản sắc riêng của mỗi quốc gia. Những truyền thống ấy tiếp tục được diễn giải qua tiểu thuyết, điện ảnh, phim truyền hình, hoạt hình và nghệ thuật biểu diễn, tạo ra các hình thức biểu đạt mới có khả năng kết nối với thế giới. Góc nhìn này cho thấy việc nghiên cứu văn hóa không chỉ dừng ở nhận diện giá trị truyền thống, mà còn cần xem xét cách những giá trị ấy được tiếp nối và sáng tạo trong đời sống hiện đại.
Những hướng tiếp cận trên cũng gợi mở ý nghĩa của hợp tác quốc tế đối với nghiên cứu và đào tạo đại học. TS. Bùi Trần Quỳnh Ngọc, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh, nhấn mạnh việc trao đổi kết quả nghiên cứu, tiếp cận lý thuyết và phương pháp mới giúp mở rộng đối thoại học thuật, đồng thời làm rõ vai trò kết nối văn hóa của văn học, nghệ thuật Đông Á trong bối cảnh hội nhập. Theo bà, hợp tác với Trường Đại học Ngoại ngữ Hankuk còn góp phần phát huy thế mạnh nghiên cứu khoa học và nâng cao chất lượng đào tạo của nhà trường.
Trong khuôn khổ hội thảo, Khoa Ngữ văn của trường đóng góp 15 báo cáo, tập trung vào văn học và ký ức văn hóa, ngôn ngữ và văn hóa Đông Á, bản sắc văn hóa, nghệ thuật đương đại và giảng dạy văn học. Một số hướng nghiên cứu như vận dụng lý thuyết tiếp nhận trong dạy học, vị trí của văn học Đông Á trong chương trình Ngữ văn và tích hợp giáo dục vì sự phát triển bền vững còn gợi mở mối liên hệ giữa nghiên cứu chuyên sâu với thực tiễn giáo dục.
Từ những trao đổi học thuật này, vấn đề đặt ra đối với đào tạo đại học không chỉ là tạo điều kiện để sinh viên tiếp cận tri thức mới, mà còn giúp các em từng bước tham gia vào quá trình khám phá tri thức. Khi được hướng dẫn thực hiện đề tài, trình bày kết quả và tiếp nhận phản biện chuyên môn, sinh viên có cơ hội rèn luyện tư duy độc lập, khả năng lập luận và tinh thần chủ động học tập. Những năng lực ấy cũng là nền tảng để người học thích ứng với yêu cầu nghề nghiệp và tiếp tục học hỏi sau khi tốt nghiệp.
Gắn kiến thức chuyên ngành với thực tiễn và hội nhập
Nếu nghiên cứu khoa học giúp sinh viên biết đặt câu hỏi và lý giải vấn đề, thì thực hành chuyên môn là cơ hội để kiểm chứng khả năng vận dụng kiến thức.
Cuộc thi dịch văn học Việt - Trung, Trung - Việt lần thứ hai năm 2026 thu hút 1.000 sinh viên Việt Nam đến từ 52 trường đại học và 288 sinh viên Trung Quốc đến từ 30 trường đại học. Năm nay, cuộc thi tập trung vào sinh viên chuyên ngành ngôn ngữ: Sinh viên Trung Quốc học tiếng Việt thực hiện dịch tác phẩm văn học Việt Nam sang tiếng Trung; sinh viên Việt Nam học tiếng Trung dịch tác phẩm văn học Trung Quốc sang tiếng Việt.
Theo dịch giả Nguyễn Lệ Chi, Giám đốc Công ty cổ phần Văn hóa Chi (Chibooks), cuộc thi tạo cơ hội để sinh viên tìm hiểu các tác phẩm văn học tiêu biểu của hai nước, qua đó hiểu thêm về đất nước, con người và những giá trị văn hóa của mỗi bên. Hoạt động này đồng thời khuyến khích người học trau dồi ngoại ngữ, nâng cao khả năng cảm thụ văn học và nuôi dưỡng niềm yêu thích dịch thuật.
Nguyễn Ngọc Kim Ánh, sinh viên Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, đoạt giải Nhất cuộc thi, nhìn nhận dịch văn học không chỉ là chuyển câu chữ từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác mà còn là hành trình tìm kiếm sự đồng điệu giữa hai nền văn hóa. Với Ánh, giải thưởng vừa là niềm vui, vừa là động lực để tiếp tục cố gắng trên con đường đã chọn.
PGS.TS Nguyễn Tuấn Đức, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Hoa Sen, cho rằng việc đồng hành cùng cuộc thi phù hợp với định hướng đào tạo gắn với thực tiễn và hội nhập quốc tế, trong đó chú trọng năng lực giao tiếp liên văn hóa. Theo ông, dịch thuật còn là cầu nối đưa văn học Việt Nam đến gần hơn với độc giả Trung Quốc và giới thiệu văn học Trung Quốc tới công chúng Việt Nam, qua đó góp phần phát hiện, nuôi dưỡng những tài năng dịch thuật trẻ.
Bà Tô Oánh Oánh, Viện trưởng Viện châu Á, Trường Đại học Ngoại ngữ Bắc Kinh, nhấn mạnh văn học là phương tiện chuyên chở văn hóa, còn dịch thuật là nhịp cầu giúp các nền văn minh hiểu biết và học hỏi lẫn nhau. Bà kỳ vọng sự hợp tác giữa Chibooks, Trường Đại học Hoa Sen và các đối tác sẽ tiếp tục thúc đẩy dịch thuật văn học hai chiều, giao lưu học thuật và tạo thêm cơ hội để người trẻ phát triển trong lĩnh vực này.
Từ nghiên cứu văn học đến thực hành dịch thuật, điểm chung của các hoạt động không chỉ nằm ở việc mở rộng cơ hội tiếp xúc với tri thức, mà còn ở khả năng giúp sinh viên vận dụng điều đã học vào những nhiệm vụ cụ thể. Nghiên cứu rèn luyện cách đặt câu hỏi và xây dựng lập luận; thực hành chuyên môn giúp người học xử lý vấn đề; giao lưu quốc tế mở rộng khả năng lắng nghe, diễn giải và đối thoại với những góc nhìn khác biệt.
Để những trải nghiệm ấy tạo ra giá trị lâu dài, các trường đại học cần kết nối hoạt động nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghề nghiệp một cách thường xuyên, thay vì chỉ triển khai theo từng sự kiện riêng lẻ. Khi sinh viên có điều kiện theo đuổi ý tưởng, hoàn thiện sản phẩm và tiếp nhận phản hồi chuyên môn, việc học sẽ vượt ra ngoài yêu cầu hoàn thành môn học, trở thành quá trình chủ động khám phá và phát triển năng lực.
Đây cũng là hướng tiếp cận cần thiết để giáo dục đại học đáp ứng yêu cầu hội nhập: không chỉ giúp người học nắm vững kiến thức chuyên ngành, mà còn biết cách nghiên cứu, vận dụng tri thức vào thực tiễn và hợp tác hiệu quả trong môi trường đa văn hóa.
