Nền tảng của năng lực cạnh tranh quốc gia, tự chủ chiến lược

Chuyển đổi từ phát triển theo chiều rộng sang phát triển theo chiều sâu

Nhận thức rõ vai trò của khoa học, công nghệ, Đảng và Nhà nước ta đã xác định phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá chiến lược, là động lực chủ yếu để đổi mới mô hình phát triển, cơ cấu lại nền kinh tế và xây dựng lực lượng sản xuất hiện đại. Đại hội VII, VIII, IX, X, XI, XII và XIII đều nhấn mạnh vai trò quan trọng của khoa học và công nghệ; coi phát triển khoa học, công nghệ là quốc sách hàng đầu, là nền tảng, động lực đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, là nhân tố cơ bản tạo bước đột phá trong phát triển đất nước nói chung và phát triển kinh tế nói riêng.

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia nhấn mạnh: “Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, hoàn thiện quan hệ sản xuất, đổi mới phương thức quản trị quốc gia, phát triển kinh tế - xã hội, ngăn chặn nguy cơ tụt hậu, đưa đất nước phát triển bứt phá, giàu mạnh trong kỷ nguyên mới”.

Đặc biệt, Đại hội XIV chủ trương: “Xác lập mô hình tăng trưởng mới, cơ cấu lại nền kinh tế, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính, gắn với bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô, nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của nền kinh tế”. Quan điểm này tiếp tục được thể hiện rõ tại Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Dương Trung Ý, Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản, chủ trương của Đảng về đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thể hiện tầm nhìn chiến lược, tư duy đổi mới và quyết tâm chính trị mạnh mẽ trong việc xây dựng mô hình phát triển hiện đại, bền vững và tự chủ. Về cơ bản, đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là quá trình chuyển đổi căn bản phương thức phát triển quốc gia từ mô hình phát triển chủ yếu dựa vào tài nguyên, lao động giá rẻ và tăng trưởng theo chiều rộng sang mô hình phát triển dựa chủ yếu vào tri thức, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chất lượng nguồn nhân lực và năng suất lao động nhằm tạo ra sự phát triển nhanh, bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Đây là quá trình chuyển đổi từ phát triển theo chiều rộng sang phát triển theo chiều sâu; từ phụ thuộc vào khai thác tài nguyên sang dựa vào tri thức và công nghệ; từ cạnh tranh bằng lao động giá rẻ sang cạnh tranh bằng công nghệ và đổi mới sáng tạo; từ tăng trưởng số lượng sang nâng cao chất lượng, hiệu quả và tính bền vững của phát triển.

Thực tiễn phát triển của thế giới cho thấy, những quốc gia sớm nắm bắt và làm chủ khoa học, công nghệ mới, đi tiên phong trong đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đều tạo ra bước nhảy vọt về chất lượng tăng trưởng và vị thế quốc tế. Ngược lại, các quốc gia chậm thích ứng với xu thế phát triển của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số dễ rơi vào tình trạng tụt hậu, suy giảm sức cạnh tranh và đối mặt với nguy cơ mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình.

Để thực hiện được mục tiêu đặt ra, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Dương Trung Ý cho rằng, cần tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Theo đó, Đảng cần lãnh đạo, chỉ đạo các cơ quan, tổ chức xây dựng, hoàn thiện cơ chế quản lý, khung pháp lý; tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực hiện Chương trình hành động của Đại hội XIV của Đảng; kịp thời phát hiện những lỗi thời trong xây dựng và thể chế hóa chính sách liên quan làm ảnh hưởng đến mục tiêu, nội dung của mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Bên cạnh đó, tiếp tục đổi mới tư duy và nâng cao nhận thức về mô hình phát triển mới của đất nước. Các cấp ủy đảng, chính quyền, nhất là người đứng đầu, cần thực sự tiên phong trong đổi mới tư duy phát triển, chuyển từ tư duy quản lý truyền thống sang tư duy quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu và công nghệ số; chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, từ quản lý quy trình sang quản trị theo mục tiêu và kết quả đầu ra.

Nhấn mạnh nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố quyết định sự thành công của mô hình phát triển mới, ông Dương Trung Ý đề xuất đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo hướng phát triển năng lực, tư duy đổi mới sáng tạo, kỹ năng công nghệ và khả năng thích ứng của người học với môi trường luôn có sự biến đổi. Cần có chiến lược trọng dụng nhân tài với các cơ chế đãi ngộ vượt trội về thu nhập, điều kiện làm việc và môi trường nghiên cứu để thu hút đội ngũ chuyên gia giỏi, nhà khoa học đầu ngành, kể cả trí thức người Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế tham gia phát triển đất nước. Đặc biệt, cần tôn trọng ý tưởng mới, chấp nhận sự khác biệt; bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, giảm tâm lý “sợ sai”, phát triển hệ sinh thái sáng tạo và xây dựng môi trường xã hội tôn trọng tri thức, khuyến khích sáng tạo, bảo đảm quyền sở hữu trí tuệ. Chỉ khi đổi mới sáng tạo trở thành một giá trị văn hóa phổ biến trong toàn xã hội, nó mới có thể trở thành động lực nội sinh cho đổi mới mô hình phát triển đất nước.

Đổi mới mô hình tăng trưởng phải gắn với chuyển đổi xanh và phát triển bền vững

Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Văn Cường, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam nhận định, tăng trưởng kinh tế dựa nhiều vào gia tăng vốn đầu tư, thâm dụng lao động giá rẻ, khai thác tài nguyên đang dần tới hạn và kìm hãm sự phát triển. Trong bối cảnh hiện nay, Việt Nam cần chuyển mạnh sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất dựa vào khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh và chuyển đổi số.

Để làm được điều đó, theo Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Văn Cường cần thúc đẩy đổi mới công nghệ trong doanh nghiệp, khuyến khích doanh nghiệp tăng đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D), đổi mới quy trình sản xuất, tự động hóa, số hóa quản trị và phát triển sản phẩm mới, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư dài hạn cho công nghệ thay vì chỉ mở rộng sản xuất theo chiều rộng. Cần có chiến lược phát triển các ngành công nghệ chiến lược có khả năng tạo ra năng lực cạnh tranh dài hạn, lựa chọn một số lĩnh vực ưu tiên có tính nền tảng và khả năng lan tỏa cao, trên cơ sở đánh giá nghiêm túc về năng lực, thế mạnh, khả năng tham gia chuỗi giá trị.

Việc xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia, không chỉ là của Nhà nước mà phải là mạng lưới liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học, quỹ đầu tư, chuyên gia công nghệ và thị trường. Trong đó, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thể chế và đầu tư nền tảng; doanh nghiệp là trung tâm của đổi mới; trường đại học và viện nghiên cứu là nguồn cung tri thức; thị trường vốn cung cấp tài chính cho rủi ro công nghệ và xã hội tạo ra văn hóa chấp nhận sáng tạo, thử nghiệm và thất bại có kiểm soát.

Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam cho rằng, đổi mới mô hình tăng trưởng phải gắn với chuyển đổi xanh và phát triển bền vững. Chuyển đổi xanh cần được xem là cơ hội tái cấu trúc mô hình tăng trưởng, chứ không chỉ là chi phí môi trường. Phát triển năng lượng tái tạo,mgiao thông xanh, công nghiệp sạch, nông nghiệp carbon thấp, kinh tế tuần hoàn và đô thị xanh có thể tạo ra không gian tăng trưởng mới, việc làm mới và năng lực cạnh tranh mới.

Mô hình tăng trưởng mới phải dựa trên cơ cấu ngành và không gian phát triển kinh tế theo hướng công nghệ cao, giá trị gia tăng cao và phát thải thấp; phát triển dịch vụ hiện đại như tài chính, logistics, giáo dục, y tế, công nghệ thông tin, thiết kế, tư vấn và dịch vụ sáng tạo; hiện đại hóa nông nghiệp theo hướng nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp thông minh và nông nghiệp giá trị cao. Đồng thời, cần phát triển các vùng động lực, đô thị sáng tạo, trung tâm tài chính, trung tâm công nghệ cao và hành lang kinh tế liên vùng để tạo cực tăng trưởng mới.

Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Văn Cường nhấn mạnh, đổi mới mô hình tăng trưởng dựa vào khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là quá trình chuyển đổi sâu sắc về chất của nền kinh tế Việt Nam. Đó là sự chuyển đổi từ nền kinh tế dựa vào lợi thế chi phí thấp sang nền kinh tế dựa vào tri thức; từ gia công sang sáng tạo; từ tăng trưởng thâm dụng vốn và lao động sang tăng trưởng dựa trên năng suất; từ phụ thuộc công nghệ sang từng bước làm chủ công nghệ; từ phát triển carbon cao sang phát triển xanh; từ hội nhập bị động sang hội nhập trên nền tảng tự chủ. Đây là con đường căn bản để Việt Nam tránh nguy cơ tụt hậu, vượt qua bẫy thu nhập trung bình và hiện thực hóa mục tiêu trở thành nước phát triển, thu nhập cao theo định hướng xã hội chủ nghĩa vào giữa thế kỷ XXI.