Cờ Liên minh châu Âu (EU) tại trụ sở Ủy ban châu Âu ở Brussels, Bỉ. Ảnh: THX/TTXVN
Theo truyền thông châu Âu ngày 01/9, 11 nước thành viên EU đã gửi thư tới Đại diện cấp cao về chính sách đối ngoại Kaja Kallas, kêu gọi chấm dứt tình trạng lạm dụng quyền phủ quyết để cản trở hoạt động chung của khối.
Các nước ký tên gồm Áo, Đan Mạch, Bỉ, Phần Lan, Pháp, Đức, Luxembourg, Hà Lan, Romania, Tây Ban Nha và Thụy Điển. Bức thư cũng được gửi tới những thành viên EU không tham gia sáng kiến.
Nhóm 11 nước thừa nhận văn hóa đồng thuận là một nguồn tạo nên tính chính danh của EU và khối vẫn cần nỗ lực tìm kiếm tiếng nói chung bất cứ khi nào có thể. Tuy nhiên, nguyên tắc này phải thúc đẩy hành động tập thể, thay vì trở thành công cụ ngăn chặn quyết định chung.
Theo các nước ký tên, chính sách đối ngoại của EU đang đối mặt với môi trường hoàn toàn khác trước, trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược gia tăng, tình hình quốc tế ngày càng bất ổn và trật tự dựa trên luật lệ bị thách thức. Khả năng bảo vệ các giá trị và lợi ích của khối phụ thuộc vào việc EU có thể huy động nhanh chóng sức mạnh chính trị, kinh tế và ngoại giao tập thể hay không.
Bài học từ những năm ông Orban cầm quyền
Theo quy định hiện hành, các quyết định đối ngoại của EU phải nhận được sự nhất trí của toàn bộ 27 thành viên. Điều này đồng nghĩa chỉ một quốc gia cũng có thể ngăn cản 26 nước còn lại thông qua một quyết định.
Tình trạng này nhiều lần xảy ra trong 16 năm ông Viktor Orban làm Thủ tướng Hungary. Trong giai đoạn cầm quyền, ông Orban thường xuyên sử dụng quyền phủ quyết để gây sức ép, tìm kiếm nhượng bộ hoặc thúc đẩy lợi ích riêng của Budapest.
Đầu năm 2026, ông Orban từng gây ra một cuộc khủng hoảng chưa từng có khi bất ngờ ngăn khoản vay trị giá 90 tỷ euro dành cho Ukraine, dù kế hoạch đã được các lãnh đạo EU nhất trí. Budapest khi đó gắn quyết định này với một tranh chấp không liên quan trực tiếp giữa Hungary và Kiev về đường ống dẫn dầu Druzhba.
Từ những kinh nghiệm trên, nhóm 11 nước đề xuất 5 nguyên tắc nhằm cải thiện chính sách đối ngoại chung. Các thành viên EU cần đề cao tinh thần hợp tác và đoàn kết, tăng cường sử dụng hình thức bỏ phiếu trắng mang tính xây dựng thay cho quyền phủ quyết, đồng thời không gắn các quyết định đối ngoại với những vấn đề về cơ bản không liên quan.
Bức thư cũng đề nghị EU nghiên cứu những cơ chế sẵn có trong các hiệp ước để chuyển từ nguyên tắc nhất trí sang bỏ phiếu theo đa số đủ điều kiện. Quốc gia phản đối sự chuyển đổi này sẽ phải đưa ra những lý do sống còn và có căn cứ rõ ràng.
Nhóm ký tên cho rằng khuôn khổ pháp lý để thực hiện cả 5 nguyên tắc đã tồn tại, vấn đề còn lại là các nước thành viên có sẵn sàng đưa chúng vào thực tế hay không.
Nút thắt vẫn là sự nhất trí
Một phương án được đề cập là kích hoạt điều khoản chuyển đổi theo Điều 31 của các hiệp ước EU. Cơ chế này cho phép khối chuyển sang bỏ phiếu theo đa số đủ điều kiện trong từng trường hợp, thay vì thay đổi toàn bộ quy trình cùng lúc.
Đức, nước thành viên lớn nhất EU và cũng là bên đi đầu trong nỗ lực cải cách, từng phản đối việc tiếp tục áp dụng nguyên tắc nhất trí đối với những quyết định liên quan đến thương mại với các khu định cư Israel.
Những nước ủng hộ cho rằng bỏ phiếu theo đa số đủ điều kiện sẽ giúp EU phản ứng nhanh hơn và hạn chế các lá phiếu phủ quyết không cần thiết. Ngược lại, các bên phản đối lo ngại thay đổi này có thể làm suy yếu tính chính danh của quá trình ra quyết định. Một số thành viên nhỏ coi quyền phủ quyết là công cụ cuối cùng để bảo vệ quan điểm và lợi ích trước ảnh hưởng của các nước lớn. Không quốc gia Baltic nào tham gia sáng kiến lần này.
Khó khăn lớn nhất là việc chuyển từ nguyên tắc nhất trí sang đa số đủ điều kiện cũng cần được toàn bộ thành viên EU nhất trí. Điều đó đồng nghĩa các quốc gia muốn giữ quyền phủ quyết vẫn có thể chặn cải cách ngay từ đầu. Nhóm 11 nước vì thế đề nghị tiến hành các cuộc tham vấn thực chất để giải quyết bất đồng và tìm kiếm thỏa hiệp.
Nỗ lực cải tổ chính sách đối ngoại EU đang có thêm động lực sau thất bại của ông Orban tại chính trường Hungary. Nhiều nước coi đây là cơ hội hiếm có, bởi tiến trình có thể tiếp tục gặp trở ngại nếu bà Marine Le Pen, một chính trị gia hoài nghi châu Âu, giành chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống Pháp năm tới.
Nỗ lực của 11 nước cho thấy quyết tâm giúp EU hành động nhanh và hiệu quả hơn trên trường quốc tế, song thành công vẫn phụ thuộc vào việc thuyết phục các thành viên còn lại chấp nhận thu hẹp quyền phủ quyết của mình.