Ngoại trưởng Iran, Abbas Araghchi, tại Beirut, Liban, vào tháng 2. Ảnh: Getty Images
Theo tờ New York Times, vòng đối thoại gần nhất diễn ra ngày 26/2 tại Thuỵ Sĩ, khi các quan chức cấp cao Mỹ và Iran tham dự một vòng thương lượng được xem là mang tính quyết định đối với tiến trình ngoại giao đang bế tắc.
Sau cuộc gặp, Ngoại trưởng Oman Badr Albusaidi, người giữ vai trò trung gian giữa hai bên, cho biết các cuộc thảo luận đã đạt “tiến triển đáng kể”. Tuy nhiên, hai đại diện phía Mỹ là Steve Witkoff và Jared Kushner không đưa ra bình luận, trong khi Nhà Trắng cũng từ chối phản hồi, khiến triển vọng đạt đột phá vẫn chưa rõ ràng.
Sau cuộc gặp, Ngoại trưởng Oman Badr Albusaidi, người giữ vai trò trung gian giữa hai bên, cho biết các cuộc thảo luận đã đạt “tiến triển đáng kể”. Tuy nhiên, hai đại diện phía Mỹ là Steve Witkoff và Jared Kushner không đưa ra bình luận, trong khi Nhà Trắng cũng từ chối phản hồi, khiến triển vọng đạt đột phá vẫn chưa rõ ràng.
Đến ngày 28/2, sau khi Mỹ và Israel bắt đầu các cuộc tấn công quy mô lớn nhằm vào Iran, ông Albusaidi bày tỏ “thất vọng sâu sắc”.
“Các cuộc đàm phán nghiêm túc và tích cực một lần nữa đã bị phá vỡ”, ông viết trên mạng xã hội. “Điều này không phục vụ lợi ích của Mỹ cũng như mục tiêu hòa bình toàn cầu. Tôi cầu nguyện cho những người vô tội và kêu gọi Mỹ không sa lầy sâu hơn. Đây không phải là cuộc chiến của các bạn.”
Trong nhiều tuần trước đó, Tổng thống Donald Trump tìm cách tận dụng tình trạng bất ổn nội bộ tại Iran sau làn sóng biểu tình chống chính phủ, đồng thời tăng cường hiện diện quân sự quy mô lớn của Mỹ tại Trung Đông nhằm gây sức ép buộc Tehran chấp nhận kiềm chế chương trình hạt nhân.
Tuy nhiên, khoảng cách quan điểm giữa hai bên vẫn rất lớn. Ông Trump không công khai chi tiết các yêu cầu cụ thể, nhưng nhiều lần khẳng định Washington sẽ không để Iran sở hữu vũ khí hạt nhân.
Ba quan chức Iran am hiểu tiến trình đàm phán cho biết Tehran từng phát tín hiệu sẵn sàng đình chỉ hoạt động làm giàu urani trong vòng 3–5 năm, tương ứng với nhiệm kỳ của ông Trump, trước khi tham gia một liên minh khu vực thực hiện hoạt động làm giàu urani phục vụ mục đích dân sự.
Theo các nguồn tin này, Iran cũng chấp nhận làm loãng kho dự trữ urani trên lãnh thổ của mình dưới sự giám sát của các thanh sát viên quốc tế.
Tuy vậy, Tehran yêu cầu các cuộc thương lượng chỉ giới hạn trong vấn đề hạt nhân, trong khi phía Mỹ muốn mở rộng nội dung sang việc hạn chế tầm bắn tên lửa đạn đạo của Iran cũng như vai trò hỗ trợ các lực lượng vũ trang đồng minh của Tehran tại Trung Đông. Đổi lại, Washington đề xuất dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt kinh tế vốn đã đẩy nền kinh tế Iran vào khủng hoảng kéo dài.
Quan chức Mỹ và Iran đã tiến hành ít nhất ba vòng đàm phán, ban đầu tại Oman và sau đó ở Geneva, nhằm thu hẹp bất đồng. Phần lớn các cuộc trao đổi diễn ra gián tiếp thông qua trung gian Oman, với sự hỗ trợ của các quan chức Qatar.
Phái đoàn Iran do Ngoại trưởng Abbas Araghchi dẫn đầu, trong khi nhóm đàm phán Mỹ do cố vấn cấp cao Steve Witkoff và ông Jared Kushner, con rể Tổng thống Trump, phụ trách.
Song song với tiến trình ngoại giao, Mỹ triển khai đợt tăng cường lực lượng quân sự lớn nhất tại Trung Đông kể từ cuộc chiến Iraq năm 2003.
Trong bài phát biểu hồi tháng 2, Lãnh tụ Tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei phản ứng cứng rắn trước quyết định của ông Trump điều thêm tàu sân bay thứ hai tới khu vực. Ông cũng cho rằng yêu cầu hạn chế tầm bắn tên lửa đạn đạo của Iran là “phi logic”, lập luận rằng điều này can thiệp vào quyền tự vệ chính đáng của quốc gia.
Trong nhiều năm qua, Mỹ tìm cách kiềm chế tham vọng hạt nhân của Iran thông qua sự kết hợp giữa trừng phạt kinh tế, sức ép quân sự và đàm phán ngoại giao.
Năm 2015, cựu Tổng thống Barack Obama đạt được thỏa thuận hạn chế chương trình hạt nhân Iran để đổi lấy việc dỡ bỏ trừng phạt. Tuy nhiên, ông Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận này trong nhiệm kỳ đầu và tiếp tục siết chặt các biện pháp trừng phạt Tehran sau khi trở lại nắm quyền vào năm ngoái.
Năm ngoái, chính quyền Trump từng nỗ lực đàm phán một thỏa thuận hạt nhân mới nhằm chấm dứt các lệnh trừng phạt nhưng không thành công. Trong thời gian thương lượng, Israel phát động chiến dịch quân sự nhằm vào chương trình hạt nhân Iran, dẫn tới cuộc xung đột kéo dài 12 ngày giữa hai nước.
Máy bay ném bom tàng hình của Mỹ sau đó tham gia chiến dịch, tấn công ba cơ sở hạt nhân của Iran. Ban đầu, ông Trump tuyên bố các cuộc không kích đã “xóa sổ” chương trình hạt nhân Iran, song tình báo Mỹ về sau đánh giá chương trình này chỉ bị tổn hại nghiêm trọng chứ chưa bị phá hủy hoàn toàn.