Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam - Bài cuối: Thử nghiệm có kiểm soát để tạo đột phá

Đà Nẵng nhận trọng trách tiên phong

Cấu trúc "một thực thể, hai điểm đến" của Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam (VIFC) định vị TP Hồ Chí Minh với quy mô khoảng 900 ha là trung tâm tài chính tổng hợp; trong khi Đà Nẵng, quy mô khoảng 300 ha, được giao vai trò thử nghiệm các mô hình tài chính có mức độ đổi mới và rủi ro cao hơn, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ tài chính (fintech) và tài sản số.

Thực tế, quá trình thử nghiệm này đã bắt đầu trước khi VIFC chính thức hình thành. Từ tháng 7/2025, Nghị định 94/2025/NĐ-CP thiết lập sandbox trong lĩnh vực ngân hàng, cho phép các tổ chức tín dụng và doanh nghiệp fintech triển khai giải pháp mới trong thời gian tối đa hai năm. Tuy nhiên, phạm vi thử nghiệm chỉ giới hạn ở ba lĩnh vực gồm chấm điểm tín dụng, chia sẻ dữ liệu thông qua giao diện lập trình mở (Open API) và cho vay ngang hàng (P2P Lending).

Ngay trong khuôn khổ này, Việt Nam cũng đặt ra giới hạn rõ ràng khi doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài không được tham gia hoạt động cho vay ngang hàng nhằm bảo đảm chủ quyền đối với dữ liệu tài chính.

Bước đi đáng chú ý hơn diễn ra hai tháng sau, khi Nghị quyết 05/2025/NQ-CP có hiệu lực từ ngày 9/9/2025, lần đầu tiên công nhận tài sản số và tài sản mã hóa là tài sản hợp pháp tại Việt Nam.

Tuy nhiên, việc hợp pháp hóa đi kèm những điều kiện quản lý chặt chẽ. Sàn giao dịch tài sản số phải được Bộ Tài chính cấp phép, có vốn điều lệ tối thiểu 10.000 tỷ đồng, bảo đảm tối thiểu 65% vốn sở hữu trong nước và ít nhất 35% vốn góp đến từ các ngân hàng hoặc công ty chứng khoán. 

Cách tiếp cận này nhằm bảo đảm các định chế tài chính truyền thống tham gia vào quá trình giám sát và hỗ trợ thị trường mới, thay vì để các nền tảng tự phát phát triển. Sacombank là đơn vị đầu tiên nộp hồ sơ xin cấp phép khi Bộ Tài chính bắt đầu tiếp nhận hồ sơ từ tháng 1/2026.

Tăng giám sát để đạt hiệu quả

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, mở rộng không gian thử nghiệm luôn phải song hành với năng lực quản trị rủi ro. Ông Jeffrey Singer, cựu Tổng giám đốc Trung tâm Tài chính quốc tế Dubai (DIFC) - một trong những chuyên gia tham gia Hội đồng Cố vấn VIFC, từng trực tiếp chứng kiến những hệ lụy sau vụ quỹ Abraaj sụp đổ năm 2018 trong bối cảnh bị điều tra gian lận. 

Theo ông Jeffrey Singer, mục tiêu của hệ thống pháp luật không phải tạo thêm rào cản mà là xây dựng hành lang pháp lý đủ tin cậy để thị trường phát triển bền vững. Niềm tin của nhà đầu tư phụ thuộc nhiều hơn vào chất lượng quản trị và giám sát, thay vì tốc độ nới lỏng quy định.

Điều đó cũng đồng nghĩa, một khu vực thử nghiệm càng cho phép nhiều mô hình đổi mới thì hệ thống quản lý rủi ro càng phải được xây dựng tương xứng. Nếu thiếu cơ chế giám sát hiệu quả, rủi ro không mất đi mà chỉ bị đẩy lùi đến một thời điểm khác.

Thực tế, tại Việt Nam cũng phản ánh khoảng cách giữa cam kết và thực thi. Theo khảo sát ESG năm 2025 của PwC, có tới 92% tổ chức tài chính cho biết theo đuổi các tiêu chuẩn ESG, nhưng chỉ 19% đưa ESG vào chiến lược kinh doanh cốt lõi và 33% thực hiện kiểm toán độc lập đối với các báo cáo liên quan.

Khoảng cách này làm gia tăng nguy cơ "tẩy xanh" (greenwashing), nhất là khi các sản phẩm tài chính xanh ngày càng phát triển. Tiến sĩ Nguyễn Thị Mỹ Linh, Chủ nhiệm cấp cao bộ môn Tài chính Đại học RMIT Việt Nam, cho biết nghiên cứu công bố trên tạp chí Accounting and Finance cho thấy  việc kiểm toán báo cáo phát thải giúp cải thiện xếp hạng tín dụng của doanh nghiệp. Điều đó thể hiện tính minh bạch của dữ liệu, không chỉ mang ý nghĩa về quản trị mà còn tác động trực tiếp đến chi phí huy động vốn.

Bà Mỹ Linh cũng cho biết, từ năm 2026, Việt Nam mở rộng diện kiểm kê khí nhà kính lên 2.705 cơ sở và từng bước vận hành thị trường carbon trong nước. Đây được xem là nền tảng dữ liệu quan trọng để các sản phẩm tài chính xanh nếu được thử nghiệm tại Đà Nẵng có cơ sở vận hành thực chất.

Một lớp bảo vệ khác đến từ Luật Bảo vệ Dữ liệu cá nhân có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Trong bối cảnh các mô hình tài sản số, AI tài chính và fintech đều phụ thuộc nhiều vào dữ liệu người dùng, luật này góp phần hình thành khuôn khổ bảo vệ dữ liệu theo hướng tiệm cận thông lệ quốc tế, qua đó tăng niềm tin đối với các nhà đầu tư và doanh nghiệp.

Tuy nhiên, khuôn khổ pháp lý chỉ phát huy hiệu quả khi được thực thi đồng bộ. Đây cũng là lý do Hội đồng Cố vấn VIFC với sự tham gia của các chuyên gia từng điều hành các trung tâm tài chính như Dubai và Astana được kỳ vọng sẽ hỗ trợ Việt Nam xây dựng năng lực về tuân thủ, phòng chống rửa tiền và trọng tài quốc tế trong giai đoạn đầu.

Theo các chuyên gia tài chính, thành công của Thâm Quyến (Trung Quốc) không chỉ đến từ việc dám thử nghiệm những mô hình mới mà còn ở khả năng kiểm soát rủi ro trong suốt quá trình triển khai. Không phải mọi phép thử đều thành công, nhưng các rủi ro luôn được giới hạn trong phạm vi đủ nhỏ để không ảnh hưởng đến toàn bộ nền kinh tế.

Đối với Đà Nẵng, bài học đó cho thấy, thước đo của một sandbox không nằm ở số lượng mô hình được phép thử nghiệm mà ở năng lực quản trị và kiểm soát những rủi ro phát sinh từ chính các mô hình ấy.