Phát huy lợi thế vùng miền núi, tạo động lực phát triển kinh tế cửa khẩu

Sáng 31/10, tiếp tục chương trình thảo luận tại nghị trường về tình hình thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và ngân sách nhà nước năm 2026, các đại biểu Quốc hội đánh giá cao sự chỉ đạo, điều hành của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ và nỗ lực của các bộ, ngành, địa phương. Trong bối cảnh còn nhiều khó khăn, kinh tế nước ta vẫn duy trì tốc độ tăng trưởng cao, kinh tế vĩ mô cơ bản ổn định, tạo cơ sở phấn đấu đạt mục tiêu tăng trưởng từ 10% trở lên trong năm 2027. Các đại biểu đề xuất nhiều giải pháp phát huy lợi thế từng vùng, tăng cường liên kết vùng, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội khu vực trung du và miền núi, kinh tế cửa khẩu.

Tạo điều kiện để người dân tham gia bảo vệ rừng có thêm sinh kế, thu nhập

Nhấn mạnh vai trò chiến lược của vùng trung du và miền núi phía Bắc về quốc phòng, an ninh và bảo vệ rừng đầu nguồn, trong khi đời sống người dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số, còn nhiều khó khăn, đại biểu Tạ Thị Yên (Điện Biên) cho rằng chính sách phát triển vùng cần quan tâm thỏa đáng đến những đóng góp này, đồng thời tạo điều kiện để người dân tham gia bảo vệ rừng có thêm sinh kế, thu nhập.

Đại biểu đánh giá, những năm qua, chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng đã phát huy hiệu quả tích cực. Chính phủ cũng đã ban hành quyết định về dịch vụ hấp thụ và lưu giữ carbon của rừng, tạo thêm cơ sở huy động nguồn lực cho bảo vệ, phát triển rừng. Đại biểu đề nghị Chính phủ tiếp tục chỉ đạo triển khai hiệu quả các chính sách này; đánh giá mức độ hưởng lợi thực tế của cộng đồng dân cư và người trực tiếp bảo vệ rừng; bảo đảm nguồn thu được quản lý, sử dụng công khai, minh bạch, đúng quy định. Đây là giải pháp vừa góp phần cải thiện đời sống người dân miền núi, vừa bảo vệ nguồn nước và môi trường sinh thái.

Chỉ ra thực tế nhiều địa phương có tiềm năng phát triển nông nghiệp hàng hóa nhưng khó thu hút doanh nghiệp đầu tư vào bảo quản, chế biến và tiêu thụ sản phẩm do chi phí vận chuyển cao, vùng nguyên liệu phân tán, thiếu kho lạnh và dịch vụ logistics, đại biểu Yên đề nghị đầu tư đồng bộ hạ tầng giao thông gắn với nhu cầu sản xuất và thu hút doanh nghiệp. Trong đó, ưu tiên các tuyến kết nối vùng nguyên liệu với cơ sở bảo quản, chế biến, cửa khẩu và thị trường tiêu thụ. Chính phủ cần tiếp tục thực hiện hiệu quả chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn, nhất là các dự án chế biến, bảo quản nông sản và dịch vụ logistics tại miền núi, qua đó phát huy lợi thế vùng, tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân.

Đại biểu cũng cho rằng cần tận dụng tốt không gian phát triển mới sau sắp xếp đơn vị hành chính, phát huy thế mạnh của từng địa phương trong mối liên kết chung của vùng. Chính phủ cần tiếp tục chỉ đạo rà soát, điều chỉnh quy hoạch sau sắp xếp, bảo đảm thống nhất với quy hoạch vùng và quy hoạch tổng thể quốc gia; lựa chọn những dự án thực sự cần thiết, có hiệu quả kết nối và phù hợp với nguồn lực.

“Đối với vùng trung du và miền núi phía Bắc, cần tiếp tục phát huy lợi thế về nông nghiệp, đặc sản, kinh tế rừng, dược liệu, công nghiệp chế biến và du lịch gắn với cảnh quan thiên nhiên, bản sắc văn hóa của đồng bào các dân tộc. Quan trọng là tổ chức thực hiện tốt các chính sách đã có, tạo điều kiện để các doanh nghiệp, hợp tác xã liên kết với người sản xuất để người dân được hưởng lợi từ quá trình phát triển”, đại biểu Yên nói.

Tạo lập quỹ đất sạch trong khu kinh tế cửa khẩu

Từ thực tiễn một tỉnh miền núi, đại biểu Đoàn Thị Lê An (Cao Bằng) kiến nghị hoàn thiện cơ chế, chính sách phát triển kinh tế cửa khẩu đối với các tỉnh miền núi, biên giới, tập trung vào hai vấn đề là tạo lập quỹ đất sạch và lựa chọn nhà đầu tư.

Theo đại biểu, với các cửa khẩu quốc tế Tà Lùng, Trà Lĩnh và việc đầu tư tuyến cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh, Cao Bằng đang có cơ hội tăng cường kết nối giao thương với Trung Quốc và khu vực ASEAN. Tuy nhiên, địa hình chia cắt, quỹ đất bằng hạn chế, chi phí đầu tư hạ tầng cao cùng những vướng mắc trong chuẩn bị đất đai và thủ tục đầu tư đang ảnh hưởng đến khả năng chuyển hóa lợi thế thành động lực phát triển.

Tại Cao Bằng, những khu vực thuận lợi để phát triển logistics, kho bãi, thương mại thường đan xen đất nông nghiệp, đất lâm nghiệp và đất ở. Theo tổng hợp của địa phương, thời gian chuẩn bị đối với một số dự án có thể kéo dài từ 1,5 đến 2 năm, trong khi nhà đầu tư cần mặt bằng sẵn sàng để triển khai. Vì vậy, cần có cơ chế giúp địa phương chủ động chuẩn bị quỹ đất, kịp thời đáp ứng cơ hội đầu tư.

Đại biểu kiến nghị Chính phủ rà soát quy định hiện hành, nghiên cứu trình Quốc hội cơ chế thí điểm tạo lập quỹ đất sạch tại một số khu chức năng ưu tiên trong khu kinh tế cửa khẩu trên cơ sở quy hoạch phân khu tỷ lệ 1/2.000 đã được phê duyệt, với ba điều kiện: giới hạn rõ phạm vi áp dụng, ưu tiên hạ tầng logistics, kho bãi và công trình có vai trò quan trọng, xác định cụ thể căn cứ phục vụ lợi ích quốc gia, công cộng; có danh mục dự án, phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và nguồn vốn thực hiện; công khai tiến độ, việc khai thác quỹ đất, giám sát sử dụng đất sau thu hồi và xác định trách nhiệm khi chậm triển khai gây lãng phí.

“Quy hoạch phân khu không thay thế điều kiện pháp lý để thu hồi đất. Đặc biệt, việc tạo lập quỹ đất phải gắn với ổn định đời sống, sinh kế cho người dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số vùng biên giới”, đại biểu Đoàn Thị Lê An nhấn mạnh.

Đề cập cơ chế lựa chọn nhà đầu tư, đại biểu cho biết các khu kinh tế cửa khẩu miền núi rất cần doanh nghiệp có tiềm lực tài chính, kinh nghiệm và khả năng tổ chức chuỗi dịch vụ. Tuy nhiên, chi phí đầu tư cao và thời gian thực hiện thủ tục kéo dài đang làm giảm sức hấp dẫn. Điều 23 và Điều 28 Luật Đầu tư năm 2025 đã quy định các hình thức lựa chọn nhà đầu tư và thủ tục đầu tư đặc biệt trong phạm vi áp dụng. Do đó, cần rà soát, vận dụng đầy đủ các cơ chế này, đồng thời xác định rõ những nội dung cần chính sách bổ sung. Đại biểu kiến nghị nghiên cứu cơ chế lựa chọn nhà đầu tư chiến lược đối với một số dự án hạ tầng logistics, kho bãi, thương mại có tác động lan tỏa lớn.

Tuy nhiên, đại biểu Đoàn Thị Lê An cho rằng không nên miễn đấu giá, đấu thầu chỉ dựa trên mức vốn đăng ký từ 500 tỷ đồng, bởi vốn đăng ký chưa đủ chứng minh năng lực thực hiện và hiệu quả dự án. Cơ chế đặc thù cần xác định rõ danh mục, tiêu chí dự án ưu tiên; đánh giá năng lực tài chính, kinh nghiệm, tiến độ giải ngân, khả năng kết nối nguồn hàng, tạo việc làm và đóng góp cho địa phương; đồng thời công khai việc lựa chọn, giám sát cam kết và xử lý vi phạm.

Trường hợp có nhiều nhà đầu tư đáp ứng yêu cầu, cần tổ chức lựa chọn cạnh tranh phù hợp. Những ngoại lệ cần áp dụng khác quy định hiện hành phải trình Quốc hội xem xét, quy định rõ điều kiện, nghĩa vụ tài chính về đất đai và trách nhiệm giải trình. Trước mắt, đại biểu đề nghị Chính phủ liên thông các thủ tục đầu tư, đất đai, xây dựng; xác định rõ đầu mối và thời hạn giải quyết để rút ngắn thời gian triển khai dự án.

Cũng tại phiên thảo luận, kiến nghị Chính phủ xem xét thống nhất phân bổ kế hoạch đầu tư công năm 2027 cho chương trình mục tiêu quốc gia sau hợp nhất, đại biểu Thái Thị An Chung (Nghệ An) đề nghị không tiếp tục phân bổ vốn riêng lẻ theo từng chương trình được triển khai sau hợp nhất, như các chương trình quốc gia về phát triển văn hóa, giáo dục, chăm sóc sức khỏe. Cách phân bổ nguồn lực tổng thể sẽ tạo sự chủ động, linh hoạt hơn cho địa phương trong tổ chức thực hiện.