Ở đó, người đứng lớp là những cán bộ làm công tác giáo dục, còn học viên là những phạm nhân từng lầm lỡ, có người chưa từng biết đọc, biết viết. Bằng sự kiên trì, tận tâm và tinh thần trách nhiệm, những người thầy đặc biệt đang từng bước giúp học viên biết chữ, thay đổi nhận thức, khơi dậy niềm tin và mở ra cơ hội làm lại cuộc đời.
Người thầy đặc biệt trong trại giam
Trong môi trường trại giam, công tác giáo dục phạm nhân không chỉ dừng lại ở việc phổ biến pháp luật, nội quy, quy chế mà còn hướng đến việc trang bị kiến thức văn hóa, kỹ năng sống, giúp người chấp hành án nhận thức được lỗi lầm và có thêm hành trang khi trở về cộng đồng. Trong đó, các lớp xóa mù chữ là một hoạt động đặc biệt, mang ý nghĩa thiết thực đối với những phạm nhân chưa có điều kiện tiếp cận giáo dục hoặc bị tái mù chữ.
Tại Trại giam Ngọc Lý, ngay sau khi tiếp nhận phạm nhân, đơn vị tiến hành rà soát, phân loại trình độ học vấn để xác định những trường hợp cần được hỗ trợ học tập. Đối với người mù chữ hoặc tái mù chữ, trại tổ chức các lớp học ngay tại đơn vị, phối hợp với ngành Giáo dục trên địa bàn triển khai chương trình giảng dạy và đánh giá kết quả sau khóa học. Giáo viên trực tiếp đứng lớp là những cán bộ của trại có trình độ nghiệp vụ sư phạm.
Thiếu tá Phạm Thị Cầm, cán bộ giáo dục phạm nhân tại Phân trại số 1, Trại giam Ngọc Lý đã có nhiều năm tham gia công tác giáo dục, trong đó trực tiếp đảm nhiệm việc giảng dạy các lớp xóa mù chữ. Với chị, mỗi lớp học là một thử thách riêng bởi học viên có hoàn cảnh, độ tuổi và trình độ nhận thức khác nhau. Đặc biệt, nhiều phạm nhân là người dân tộc thiểu số, có trường hợp chưa biết tiếng Kinh, khiến việc truyền đạt kiến thức gặp không ít khó khăn.
Theo Thiếu tá Phạm Thị Cầm, mỗi lớp xóa mù chữ thường được duy trì khoảng 6 - 7 tháng. Phương pháp giảng dạy chủ yếu là trực tiếp hướng dẫn, truyền đạt bằng lời nói, kết hợp với việc kiểm tra khả năng tiếp thu của từng học viên. Do chưa thể sử dụng rộng rãi công nghệ thông tin trong quá trình dạy học, cán bộ phải dành nhiều thời gian giải thích, hướng dẫn và kiên trì giúp phạm nhân làm quen với từng con chữ.
Đối với những người không biết tiếng Kinh, cán bộ giảng dạy phải nhờ những người biết tiếng dân tộc hỗ trợ giải thích, phiên dịch nội dung bài học. Có trường hợp, phạm nhân cùng vùng, biết cả tiếng Kinh và tiếng dân tộc được nhờ hỗ trợ truyền đạt để người học hiểu bài. Công việc vì thế đòi hỏi sự kiên nhẫn, linh hoạt và khả năng nắm bắt tâm lý của từng người.
“Hoàn cảnh của mỗi phạm nhân rất khác nhau. Đặc biệt, có những người thuộc đồng bào dân tộc thiểu số, thậm chí không biết tiếng Kinh nên việc giảng dạy rất khó khăn. Chúng tôi phải tìm cách hỗ trợ, giải thích để họ hiểu và tiếp thu được kiến thức. Đáng mừng là các phạm nhân đều khá nhiệt tình, ủng hộ việc học vì nhận thấy ý nghĩa thiết thực của chính sách này”, Thiếu tá Phạm Thị Cầm chia sẻ.
Điều khiến những cán bộ đứng lớp như chị Cầm thêm gắn bó với công việc chính là sự thay đổi của học viên sau từng buổi học. Từ những người không biết đọc, không biết viết, qua quá trình rèn luyện, họ dần nhận diện được mặt chữ, biết viết tên mình, đọc những dòng văn bản đơn giản và thực hiện các phép tính thông thường. Những tiến bộ tưởng chừng nhỏ bé ấy lại mang ý nghĩa rất lớn đối với người học.
Thiếu tá Phạm Thị Cầm kể, có những phạm nhân chấp hành án dài hạn, thậm chí án chung thân, đã ở trại nhiều năm. Sau khi được học chữ, họ vẫn nhớ và bày tỏ lòng biết ơn với cán bộ vì có thể tự đọc, viết thư gửi về cho con. Với chị, đó là niềm vui và cũng là động lực để tiếp tục công việc giảng dạy.
“Khi một người từ chỗ chưa biết chữ đến lúc có thể tự đọc, tự viết, họ rất vui mừng, phấn khởi. Tôi thấy công việc này có ý nghĩa rất quan trọng, thể hiện tính nhân văn trong chính sách của Nhà nước đối với phạm nhân”, Thiếu tá Phạm Thị Cầm bày tỏ.
Không giống những lớp học thông thường, ở đây, mỗi học viên đều mang theo những câu chuyện riêng về cuộc đời, hoàn cảnh và những sai lầm đã qua. Bởi vậy, người đứng lớp không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn phải kiên trì động viên, khích lệ, giúp học viên vượt qua mặc cảm, tự ti để tiếp tục học tập. Những con chữ được gieo xuống không đơn thuần giúp người học biết đọc, biết viết mà còn mở ra cánh cửa tiếp cận tri thức, pháp luật và cuộc sống.
Khơi niềm tin hướng thiện
Xác định giáo dục, cải tạo phạm nhân là nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt trong công tác thi hành án phạt tù, Trại giam Ngọc Lý luôn chú trọng kết hợp giữa quản lý nghiêm minh với giáo dục, cảm hóa. Bên cạnh các lớp xóa mù chữ, đơn vị thường xuyên tổ chức giáo dục pháp luật, giáo dục công dân, kỹ năng sống, hướng nghiệp và dạy nghề, giúp phạm nhân từng bước thay đổi nhận thức, hành vi, có thêm điều kiện chuẩn bị cho ngày trở về.
Thượng tá Bùi Văn Luận, Phó Giám thị Trại giam Ngọc Lý cho biết, mỗi phạm nhân khi vào trại đều có hoàn cảnh, tâm lý khác nhau. Do đó, bên cạnh việc duy trì nghiêm kỷ luật, kỷ cương, bảo đảm an ninh, an toàn cơ sở giam giữ, đơn vị thường xuyên chú trọng giáo dục pháp luật, giáo dục công dân, kỹ năng sống; đồng thời đi sâu, đi sát, nắm chắc hoàn cảnh và diễn biến tư tưởng của từng người để có biện pháp giáo dục phù hợp.
Theo Thượng tá Bùi Văn Luận, việc tổ chức dạy văn hóa, xóa mù chữ, hướng nghiệp và dạy nghề có ý nghĩa quan trọng trong quá trình cải tạo. Người từng mắc sai lầm phải chịu trách nhiệm trước pháp luật, nhưng cũng cần được giáo dục, định hướng và tạo cơ hội sửa chữa, tiến bộ, trở thành người có ích cho gia đình và xã hội.
Không chỉ học chữ, phạm nhân tại Trại giam Ngọc Lý còn được tham gia các hoạt động hướng nghiệp, dạy nghề như may, cơ khí, điện dân dụng, điện tử, thủ công mỹ nghệ... Việc lựa chọn ngành nghề được thực hiện phù hợp với độ tuổi, sức khỏe, giới tính và khả năng của từng người. Trại cũng phối hợp với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp trên địa bàn tổ chức đào tạo, cấp chứng chỉ, giúp phạm nhân có thêm cơ hội tìm kiếm việc làm sau khi chấp hành xong án phạt tù.
Thượng tá Trần Văn Hoàn, Đội trưởng Đội Giáo dục - Hồ sơ, Trại giam Ngọc Lý cho biết, đơn vị thường xuyên phối hợp với các trường nghề, cơ quan, ban, ngành, đoàn thể trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh tổ chức hướng nghiệp, dạy nghề cho phạm nhân. Thông qua hoạt động đào tạo, phạm nhân được trang bị kỹ năng lao động, tay nghề và có thêm điều kiện tìm việc làm khi trở về địa phương, góp phần ổn định cuộc sống, hạn chế nguy cơ tái phạm.
Bên cạnh đó, các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao, tọa đàm, nói chuyện chuyên đề và hội nghị gia đình phạm nhân cũng được tổ chức nhằm chăm lo đời sống tinh thần, giúp người chấp hành án giảm mặc cảm, tăng cường sự gắn kết với gia đình và xã hội.
Đối với những người trực tiếp làm công tác giáo dục, cải tạo phạm nhân, niềm vui đôi khi bắt đầu từ những điều rất giản dị: một học viên viết được tên mình, một người biết đọc lá thư của gia đình, hay một phạm nhân chủ động chia sẻ về dự định học nghề, tìm việc làm sau khi trở về. Đó là những chuyển biến nhỏ nhưng cho thấy hiệu quả của quá trình giáo dục, cảm hóa bằng sự kiên trì và trách nhiệm.
Những lớp học đặc biệt sau song sắt gợi lên một góc nhìn khác về nghề giáo, không có những lời tri ân được thể hiện bằng hoa hay những buổi lễ trang trọng, nhưng sự tiến bộ của học viên, niềm vui khi biết chữ và khát vọng làm lại cuộc đời chính là phần thưởng ý nghĩa đối với những người thầy đặc biệt. Những người đứng lớp không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn kiên trì đồng hành với những người từng lầm lỡ trên hành trình nhận thức, sửa chữa sai phạm.
Từ những con chữ đầu tiên đến những kỹ năng nghề nghiệp được tích lũy, công tác giáo dục tại Trại giam Ngọc Lý đang góp phần khơi dậy niềm tin, ý chí hướng thiện trong mỗi phạm nhân. Bởi giáo dục không chỉ giúp con người có thêm tri thức mà còn mở ra cơ hội thay đổi, để ngay cả sau những sai lầm, mỗi người vẫn có thể hướng tới một tương lai tốt đẹp hơn.