Để nâng cao giá trị gia tăng và năng lực tự chủ của ngành, bên cạnh phát triển công nghiệp hỗ trợ, cần hình thành những doanh nghiệp Việt Nam đủ sức đảm nhận vai trò nhà cung cấp đầu chuỗi, kết nối các nhà sản xuất trong nước với thị trường toàn cầu.
Thiếu doanh nghiệp dẫn dắt chuỗi cung ứng
Tiến sĩ Nguyễn Văn Đông, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam cho biết, một trong những điểm nghẽn lớn của ngành hiện nay là công nghiệp hỗ trợ chưa phát triển tương xứng. Ngành điện tử vẫn phụ thuộc lớn vào linh kiện, vật liệu, thiết bị và công nghệ nhập khẩu. Năng lực của các nhà cung cấp trong nước còn hạn chế, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu về quy mô sản xuất, chất lượng và tiêu chuẩn kỹ thuật của các chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong khi đó, liên kết giữa doanh nghiệp Việt Nam và khu vực FDI chưa đủ sâu; số doanh nghiệp trong nước trở thành nhà cung cấp cấp 1 hoặc tham gia các công đoạn có giá trị gia tăng cao còn ít.
Đáng chú ý, nhiều doanh nghiệp có năng lực sản xuất nhưng thiếu thông tin về nhu cầu mua hàng, tiêu chuẩn kỹ thuật và quy trình lựa chọn nhà cung cấp của các tập đoàn lớn.
Theo ông Lê Song Hào, Tổng Giám đốc Công ty Điện tử SHDC, doanh nghiệp chuyên sản xuất bo mạch và lắp ráp thiết bị điện tử hoàn chỉnh (EMS), số doanh nghiệp điện tử thuần Việt tham gia chuỗi cung ứng quốc tế còn rất ít. Ông ước tính, dù Việt Nam có hơn 2.100 doanh nghiệp FDI trong lĩnh vực điện tử, số doanh nghiệp thuần Việt tham gia chuỗi này chưa đến 1%. Riêng tại miền Bắc, số doanh nghiệp Việt Nam sản xuất bo mạch điện tử chưa đến 10 đơn vị.
Một trong những nguyên nhân là Việt Nam còn thiếu các doanh nghiệp EMS có khả năng nắm giữ đơn hàng thành phẩm và phát triển mạng lưới nhà cung cấp thứ cấp. Khi có đơn hàng, các doanh nghiệp này có thể tạo nhu cầu cho nhiều nhà cung cấp trong các lĩnh vực như khuôn mẫu, đúc nhựa, ép nhôm, bao bì, cơ khí và linh kiện điện tử.
Từ thực tế đó, ông Hào kiến nghị đưa ngành sản xuất bo mạch điện tử (PCBA) và lắp ráp thiết bị điện tử (EMS) nội địa vào danh mục công nghệ cao được hưởng ưu đãi chiến lược ngang hàng với bán dẫn, tạo điều kiện để doanh nghiệp đầu tư dây chuyền, mở rộng quy mô và nâng cao năng lực sản xuất.
Cùng với hạn chế về năng lực sản xuất, vốn đầu tư thiết bị và vốn lưu động cũng là trở ngại đối với doanh nghiệp. Để đáp ứng yêu cầu của các tập đoàn lớn, doanh nghiệp phải đầu tư nhà xưởng, dây chuyền tự động hóa và thiết bị đạt tiêu chuẩn quốc tế, trong khi khả năng tiếp cận tín dụng còn phụ thuộc nhiều vào tài sản thế chấp. Với các đơn hàng xuất khẩu sang thị trường châu Âu và Mỹ, thời gian thanh toán có thể kéo dài 90-120 ngày, ảnh hưởng đến dòng tiền và khả năng tiếp nhận đơn hàng tiếp theo.
Gắn hỗ trợ nhà cung cấp với nhu cầu và đơn hàng
Để hình thành một thế hệ doanh nghiệp Việt Nam có đủ năng lực tham gia trực tiếp, bình đẳng và bền vững vào chuỗi cung ứng toàn cầu, Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam kiến nghị xây dựng Chương trình phát triển nhà cung cấp điện tử Việt Nam, tập trung vào những nhóm sản phẩm có tiềm năng phát triển và làm chủ như bảng mạch in và cụm bảng mạch điện tử (PCB/PCBA), cơ khí chính xác, dây cáp và đầu nối, nhựa kỹ thuật, cảm biến, mô-đun nguồn, linh kiện điện tử và thiết bị phục vụ trí tuệ nhân tạo, máy chủ, trung tâm dữ liệu.
Ông Nguyễn Văn Đông cho rằng, các chính sách hỗ trợ cần được thiết kế theo chuỗi sản phẩm, gắn với nhu cầu thị trường và đơn hàng cụ thể, thay vì phân tán nguồn lực. Hiệu quả chương trình cần được đánh giá bằng những kết quả thực chất như số doanh nghiệp đủ năng lực trở thành nhà cung cấp, giá trị hợp đồng được ký kết, trình độ công nghệ, chất lượng sản phẩm và tỷ lệ giá trị gia tăng tạo ra trong nước.
Theo đề xuất của Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam, cần tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp Việt Nam; khuyến khích các tập đoàn FDI công bố nhu cầu mua hàng, tiêu chuẩn kỹ thuật, quy trình lựa chọn nhà cung cấp và lộ trình phát triển nhà cung cấp trong nước. Trên cơ sở đó, Nhà nước, Hiệp hội và doanh nghiệp đầu chuỗi phối hợp lựa chọn những doanh nghiệp Việt Nam có tiềm năng để hỗ trợ đánh giá khoảng cách công nghệ, nâng cấp quản trị chất lượng, thử nghiệm sản phẩm, thực hành các tiêu chuẩn về môi trường, xã hội và quản trị (ESG), truy xuất nguồn gốc và đạt chứng nhận quốc tế.
Về nguồn lực, cần xây dựng chương trình tài chính hỗ trợ phát triển công nghiệp điện tử, trong đó có các sản phẩm tín dụng trung và dài hạn với lãi suất phù hợp cho sản xuất linh kiện, đổi mới công nghệ, tự động hóa, trí tuệ nhân tạo công nghiệp và nhà máy thông minh. Cùng với đó là rà soát, nâng cao hiệu quả các quỹ và chương trình hiện hành về đổi mới công nghệ, công nghiệp hỗ trợ, phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, phát triển chuỗi cung ứng.
Hiệp hội cũng đề xuất khuyến khích tổ chức tín dụng đánh giá khả năng trả nợ dựa trên hiệu quả dự án, dòng tiền, phương án kinh doanh, hợp đồng và đơn hàng, giảm sự phụ thuộc vào tài sản thế chấp; nghiên cứu cơ chế bảo lãnh tín dụng, hỗ trợ lãi suất, khấu hao nhanh và ưu đãi thuế đối với hoạt động đầu tư, đổi mới công nghệ; phát triển tài chính chuỗi cung ứng nhằm kết nối dòng vốn trực tiếp với hợp đồng và hoạt động sản xuất thực tế.
“Đây không chỉ là hỗ trợ vốn cho doanh nghiệp mà là đầu tư có mục tiêu để hình thành năng lực công nghiệp quốc gia”, ông Đông cho hay.
Ở góc độ doanh nghiệp, ông Lê Song Hào đề xuất nghiên cứu cơ chế tín dụng trung và dài hạn phù hợp với đặc thù sản xuất công nghiệp hỗ trợ, trong đó xem xét sử dụng máy móc, dây chuyền hình thành từ vốn vay hoặc hợp đồng xuất khẩu, khoản phải thu làm cơ sở tiếp cận vốn.
Theo ông Hào, doanh nghiệp không mong được bao cấp để tồn tại mà cần ba thứ: cơ hội tiếp cận đơn hàng, cơ chế tài chính phù hợp với đặc thù sản xuất và môi trường cạnh tranh công bằng. Nếu giải quyết được những điểm nghẽn này, Việt Nam có thể xây dựng được một thế hệ doanh nghiệp điện tử đủ sức trở thành những tập đoàn đầu chuỗi trong tương lai.
Vừa qua, Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc đã giao Bộ Công Thương chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành, địa phương và hiệp hội xây dựng chương trình kết nối, phát triển nhà cung cấp Việt Nam cho các tập đoàn điện tử, bán dẫn và công nghệ trong và ngoài nước, dựa trên từng chuỗi sản phẩm, tiêu chuẩn kỹ thuật và nhu cầu của doanh nghiệp. Việc phát triển công nghiệp hỗ trợ tập trung vào những linh kiện, vật liệu có nhu cầu lớn, có khả năng nội địa hóa; nghiên cứu cơ chế hỗ trợ theo chuỗi, theo sản phẩm, thay vì dàn trải, đơn lẻ.
Phó Thủ tướng đề nghị Hiệp hội Doanh nghiệp điện tử Việt Nam phát huy vai trò đầu mối liên kết của ngành, kết nối doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp trong nước, xây dựng cơ chế kết nối cung - cầu, xác định rõ sản phẩm, linh kiện, vật liệu và công đoạn có khả năng nội địa hóa để tập trung phát triển. Doanh nghiệp FDI chủ động tham gia phát triển hệ sinh thái điện tử tại Việt Nam, mở rộng mạng lưới nhà cung cấp, chia sẻ tiêu chuẩn, quy trình quản lý chất lượng, đào tạo nhân lực, tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam từng bước tham gia chuỗi cung ứng.
Cùng với trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong phát triển công nghiệp hỗ trợ, doanh nghiệp trong nước cần chủ động nâng cấp công nghệ, quản trị chất lượng, tự động hóa, chuyển đổi số, nghiên cứu và phát triển, từng bước chuyển từ công đoạn có giá trị gia tăng thấp sang sản xuất linh kiện, vật liệu và các khâu có hàm lượng giá trị cao hơn. Việc nâng cao giá trị gia tăng, phát triển nhà cung cấp và giảm dần phụ thuộc vào nhập khẩu cần được xác định là trách nhiệm chiến lược của doanh nghiệp.