Nhận diện thủ đoạn lừa đảo và thao túng tâm lý
Theo Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường, thời gian qua, việc lực lượng công an chủ động sản xuất video, clip, livestream cảnh báo lừa đảo online là hình thức tuyên truyền pháp luật thiết thực, giúp chuyển kiến thức thành kỹ năng có thể áp dụng trong đời sống.
Nội dung tuyên truyền cần chuyển từ “cảnh báo để biết” sang “hướng dẫn để làm được”, giúp người dân nhận diện dấu hiệu bất thường và biết cách xử lý.
“Các đối tượng thường giả danh công an, viện kiểm sát, tòa án, nhân viên ngân hàng hoặc cán bộ cơ quan Nhà nước để gây hoang mang, yêu cầu chuyển tiền hay cung cấp thông tin cá nhân, mã xác thực. Công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) còn cho phép khai thác hình ảnh, video, giọng nói công khai để tạo nội dung giả mạo người thân hoặc người có uy tín, khiến nạn nhân khó phân biệt thật, giả”, luật sư Đặng Văn Cường cho biết.
Đáng lo ngại, công nghệ thường được kết hợp với thao túng tâm lý. Kẻ gian tạo tình huống khẩn cấp, đánh vào nỗi sợ mất tài sản, thương con hoặc lo bị xử lý hình sự, khiến nạn nhân hành động vội vàng và giảm khả năng kiểm chứng.
Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu, chuyên gia Tội phạm học, thành viên Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia cho rằng, nguy cơ trên mạng xã hội còn nằm ở cách các hội nhóm tương tác. Nhiều tài khoản cùng bình luận theo một hướng có thể tạo ảo giác về sự đồng thuận khiến người dùng, đặc biệt trẻ vị thành niên tưởng rằng một quan điểm là phổ biến và đáng tin cậy. Đây là cơ chế social proof (bằng chứng xã hội).
Tuy nhiên, ông Đào Trung Hiếu lưu ý, không thể mặc định nhiều bình luận giống nhau là dấu hiệu của một chiến dịch thao túng có tổ chức. Muốn kết luận cần có dữ liệu kỹ thuật và phân tích dấu hiệu phối hợp giữa các tài khoản. Vì vậy, giáo dục kỹ năng số cần giúp người dùng hiểu cách thông tin và tương tác trực tuyến tác động đến nhận thức.
Theo đó, người dân cần tập thói quen kiểm chứng độc lập. Khi được yêu cầu chuyển tiền, cung cấp mật khẩu, mã xác thực hoặc thông tin nhạy cảm, cần dừng lại và liên hệ xác minh qua số điện thoại, kênh liên lạc đã biết từ trước. Không nên coi lượt thích, chia sẻ hay số lượng bình luận là thước đo sự thật.
Với trẻ em, cần hướng dẫn nhận diện tài khoản giả, kiểm tra nguồn tin và tìm người lớn đáng tin cậy để chia sẻ khi bị kích động, đe dọa hoặc thúc giục hành động ngay. Thượng tá Đào Trung Hiếu không khuyến khích phụ huynh lập tài khoản giả để âm thầm theo dõi con vì có thể làm tổn hại niềm tin gia đình. Thay vào đó, cha mẹ cần đồng hành, hướng dẫn trẻ sử dụng mạng xã hội và quan sát những thay đổi trong nhận thức, hành vi.
Phổ cập kỹ năng số phải gắn với trách nhiệm bảo vệ người dân
Theo Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường, phổ cập kỹ năng số cần phù hợp với từng nhóm dân cư, đặc biệt người cao tuổi và trẻ em. Với người cao tuổi, nội dung nên ngắn gọn, dễ nhớ, có hình ảnh trực quan và tình huống sát thực tế; đồng thời kết hợp video trên mạng xã hội với phát thanh khu dân cư, sinh hoạt tổ dân phố, hội người cao tuổi và hướng dẫn trực tiếp.
Người cao tuổi cần được thực hành cách nhận diện cuộc gọi giả danh cơ quan công quyền, chiêu trò yêu cầu chuyển tiền để “chứng minh trong sạch”, thông báo trúng thưởng, mời đầu tư lợi nhuận cao, giả danh nhân viên ngân hàng hoặc dụ cài ứng dụng không rõ nguồn gốc.
Đối với trẻ em, kỹ năng an toàn số nên được truyền đạt qua tình huống mô phỏng, trò chơi, video và hoạt động thực hành tại trường học. Trẻ cần biết nhận diện đường link đáng ngờ, lời mời kết bạn bất thường, yêu cầu gửi ảnh riêng tư và hành vi dụ dỗ cung cấp thông tin cá nhân. Gia đình, nhà trường cần tạo môi trường để trẻ chia sẻ sự cố mà không sợ bị trách mắng; ưu tiên bảo đảm an toàn và tìm cách xử lý khi trẻ bị đe dọa hoặc xâm phạm quyền riêng tư.
Nhiều ý kiến cho rằng, nguy cơ lừa đảo không chỉ giới hạn ở người cao tuổi và trẻ em. Học sinh, sinh viên và người đã tốt nghiệp đại học cũng có thể bị giả danh công an, thông báo liên quan đến vụ án, yêu cầu cắt liên lạc với gia đình, di chuyển đến địa điểm khác và làm theo hướng dẫn.
Đối tượng có thể dàn dựng hình ảnh, video để khiến gia đình hoảng loạn, thúc ép chuyển tiền. Thủ đoạn này thường được gọi là “bắt cóc online”, sử dụng đe dọa và thao túng tâm lý để khống chế nạn nhân. Ngoài ra còn xuất hiện những lời mời làm việc ở nước ngoài với mức lương cao nhưng thiếu minh bạch về doanh nghiệp, công việc và hợp đồng cũng tiềm ẩn rủi ro. Rơi vào bẫy này, người lao động có thể bị giữ giấy tờ, hạn chế đi lại, ép làm việc hoặc buộc tham gia hoạt động trái pháp luật.
Để phòng ngừa hiệu quả, các chuyên gia cho rằng, cần có sự phối hợp giữa chính quyền địa phương, công an, ngân hàng, nền tảng mạng xã hội, nhà trường, gia đình và các tổ chức xã hội. Chính quyền cần đưa phổ cập kỹ năng số an toàn vào hoạt động tại khu dân cư; công an cập nhật cảnh báo theo thủ đoạn mới; ngân hàng tăng cường phát hiện giao dịch bất thường và hỗ trợ khách hàng khi có dấu hiệu rủi ro.
Cùng với đó, cần chú trọng bảo vệ dữ liệu cá nhân như thông tin căn cước, số điện thoại, tài khoản ngân hàng, hình ảnh, giọng nói và lịch trình sinh hoạt nếu bị khai thác trái phép có thể giúp đối tượng xây dựng kịch bản lừa đảo cá nhân hóa.
Theo tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cần gắn liền với nâng cao năng lực số, bảo đảm an toàn cho người dân trên không gian mạng. Do vậy, việc phổ cập kỹ năng số vì thế không chỉ giúp người dân tiếp cận công nghệ mà còn nâng cao khả năng nhận diện lừa đảo, bảo vệ dữ liệu cá nhân và chủ động ứng phó với rủi ro. Đây là nền tảng để chuyển đổi số phát triển an toàn, bền vững, lấy người dân làm trung tâm và “không để ai bị bỏ lại phía sau”.
