Tại Đồng bằng sông Hồng, những cánh đồng ở Hải Phòng, Hưng Yên, Ninh Bình bắt đầu thay đổi cách làm: gieo sạ bằng máy, bón phân theo hàng lúa, tưới ngập - khô xen kẽ... Ít giống hơn, ít phân bón hơn, tiết kiệm nước hơn nhưng năng suất được giữ vững. Đằng sau sự thay đổi ấy là kỳ vọng nâng cao giá trị và sức cạnh tranh của hạt gạo Việt Nam trong bối cảnh nông nghiệp buộc phải chuyển mình theo hướng xanh và bền vững.
Lúa - phân cùng theo hàng
Trên cánh đồng xã Tân An (Hải Phòng), thay vì cảnh người dân cấy lúa thủ công hay sạ lan dày đặc như trước, một chiếc máy sạ hàng chạy đều trên ruộng. Máy vừa gieo hạt, vừa vùi phân xuống đất theo đúng hàng lúa. Lượng giống sử dụng chỉ khoảng 45 kg/ha, giảm tới 60 - 70% so với phương pháp sạ lan truyền thống.
Công nghệ này do Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) phối hợp với các đối tác Việt Nam nghiên cứu, cải tiến từ máy nhập khẩu để phù hợp với điều kiện đồng ruộng trong nước. Điểm cốt lõi là kiểm soát mật độ cây trồng ngay từ khâu gieo và đặt phân bón đúng vị trí rễ cây sẽ phát triển.
Theo PGS.TS Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia cao cấp của IRRI, gieo sạ cơ giới kết hợp vùi phân bón cùng thời điểm có thể giải quyết đồng thời nhiều “bài toán khó” của sản xuất lúa nước: thiếu nhân công nông thôn, lãng phí phân bón do rửa trôi và giảm lượng khí nhà kính phát thải từ đồng ruộng.
“Phân được đặt đúng vị trí, cây hấp thu hiệu quả hơn, giảm thất thoát ra môi trường. Khi mật độ cây được kiểm soát hợp lý, lúa sinh trưởng đồng đều, bộ rễ khỏe, ít sâu bệnh hơn, từ đó giảm nhu cầu sử dụng thuốc bảo vệ thực vật”, ông Hùng phân tích.
Không chỉ dừng ở khâu gieo sạ, các diện tích sản xuất theo hướng giảm phát thải còn áp dụng đồng bộ nhiều giải pháp kỹ thuật: bón phân theo nguyên tắc “4 đúng”; quản lý nước theo phương pháp ngập - khô xen kẽ (AWD); quản lý dịch hại tổng hợp (IPM). Mỗi khâu đều hướng tới mục tiêu chung: tiết kiệm đầu vào, giảm phát thải nhưng vẫn bảo đảm năng suất.
Giữ người trồng lúa ở lại đồng ruộng
Ở nhiều địa phương Đồng bằng sông Hồng, người nông dân ngày càng “ngại” trồng lúa. Chi phí nhân công, giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật tăng cao, trong khi lao động trẻ rời ruộng đồng để vào nhà máy, khu công nghiệp.
Chi phí thuê nhân công cấy lúa hiện dao động 350.000 - 400.000 đồng/ngày. Với diện tích lớn, khoản chi này trở thành gánh nặng đáng kể. Vì vậy, khi máy sạ hàng kết hợp vùi phân được đưa vào thử nghiệm đã thu hút được sự quan tâm của nông dân.
Ông Trần Thanh Phương, Giám đốc Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp Hữu Chung (xã Tân An, Hải Phòng) cho biết, chi phí sản xuất theo phương pháp cũ rất lớn, khiến người dân không mặn mà với cây lúa. Nông dân kỳ vọng mô hình mới giúp giảm chi phí mà vẫn bảo đảm năng suất, chất lượng.
Theo ông Trần Thanh Phương, nếu mô hình chứng minh được hiệu quả rõ ràng về kinh tế và môi trường, nông dân chắc chắn sẽ hăng hái tham gia. Bởi điều nông dân quan tâm nhất vẫn là bài toán lợi nhuận trên từng sào ruộng.
Ở góc độ quản lý địa phương, bà Lương Thị Kiểm, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Hải Phòng cho rằng, mô hình sản xuất lúa giảm phát thải là bước cụ thể hóa mục tiêu chuyển đổi xanh của thành phố. Tuy nhiên, một trong những rào cản lớn hiện nay là tình trạng ruộng đất manh mún, nhỏ lẻ, gây khó khăn cho cơ giới hóa đồng bộ.
Để tháo gỡ, Hải Phòng đã ban hành nhiều chính sách hỗ trợ: hỗ trợ tối đa 300 triệu đồng/máy cho nông dân đầu tư máy móc; hỗ trợ 5 triệu đồng/ha/năm trong 5 năm nhằm khuyến khích tích tụ ruộng đất. Đây được xem là đòn bẩy quan trọng để mở rộng quy mô sản xuất giảm phát thải.
Doanh nghiệp nhập cuộc với “bộ giải pháp” đồng bộ
Đã tham gia Đề án phát triển 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long, ông Dương Quang Sáu, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Tập đoàn Giống cây trồng Việt Nam (Vinaseed) cho biết, doanh nghiệp đã có một “bộ giải pháp” hoàn chỉnh: cung cấp giống, liên kết chuỗi vật tư đầu vào, áp dụng quy trình canh tác bền vững và tổ chức tiêu thụ sản phẩm.
Tại khu vực phía Bắc, Vinaseed đưa vào bộ giải pháp hai giống chủ lực là Đài thơm 8 và VR20. Hai giống này có khả năng thích ứng tốt với điều kiện thời tiết miền Bắc, chống đổ ngã, kháng sâu bệnh tốt và phù hợp với quy mô sản xuất vừa và nhỏ.
Theo ông Dương Quang Sáu, nếu giảm được phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và áp dụng tưới ngập – khô xen kẽ hợp lý, chi phí sản xuất sẽ giảm đáng kể, đồng thời lượng phát thải khí nhà kính cũng giảm theo. Ở Đồng bằng sông Hồng, đặc thù ruộng lúa xen kẽ khu dân cư khiến yêu cầu về an toàn sản xuất và môi trường càng khắt khe hơn. Vì vậy, sản xuất giảm phát thải không chỉ là câu chuyện kinh tế mà còn gắn với chất lượng sống của cộng đồng.
Trong thời gian tới, Vinaseed tiếp tục đồng hành với các địa phương, không chỉ cung cấp giống mà còn tham gia xây dựng chuỗi liên kết tiêu thụ để gia tăng giá trị hạt gạo.
Đánh giá mô hình ở Đồng bằng sông Hồng, ông Lê Thanh Tùng - Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng thư ký Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) cho rằng, điểm mới lớn nhất của mô hình này là chuyển từ phương thức gieo sạ, cấy thủ công sang cơ giới hóa đồng bộ. Khi gieo hạt và bón phân được thực hiện cùng lúc, đúng vị trí theo hàng lúa, giúp tiết kiệm lượng sử dụng và tăng khả năng hấp thu của cây. Lúa phát triển đồng đều, thuận lợi cho chăm sóc và quản lý sâu bệnh.
Theo ông Tùng, trong sản xuất hàng hóa, cắt giảm chi phí là yếu tố then chốt để nâng cao sức cạnh tranh, đặc biệt khi gạo Việt Nam phải cạnh tranh với các sản phẩm tương đồng trên thị trường quốc tế. Ngay cả với thị trường nội địa, việc hạ giá thành cũng là điều kiện quan trọng để gia tăng hiệu quả kinh tế cho người trồng lúa.
Ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho biết, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã phê duyệt Đề án “Sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025 - 2035, tầm nhìn đến năm 2050”. Những mô hình thí điểm tại Hải Phòng, Hưng Yên và Ninh Bình là bước đi cụ thể hóa mục tiêu ấy vào thực tiễn sản xuất. Qua từng vụ, các giải pháp kỹ thuật sẽ tiếp tục được kiểm chứng, hoàn thiện quy trình và nhân rộng ra nhiều địa phương.
