Phát triển cảng biển TP Hồ Chí Minh - Bài cuối: Khát vọng vươn ra biển lớn

Mở rộng không gian phát triển hướng biển

Theo Tiến sĩ Phạm Ngọc Tuấn, Trưởng Khoa Quy hoạch (Trường Đại học Kiến Trúc TP. Hồ Chí Minh), không gian phát triển của TP. Hồ Chí Minh đang được mở rộng từ đô thị trung tâm sang quy mô vùng đô thị và hướng biển. Sự hình thành của cụm cảng Cái Mép – Thị Vải, cảng Hiệp Phước, sân bay quốc tế Long Thành cùng hệ thống cao tốc, đường vành đai, đường sắt và metro liên vùng đang từng bước nâng cao năng lực kết nối quốc gia và quốc tế. Đây là điều kiện quan trọng để TP. Hồ Chí Minh tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị toàn cầu, thu hút đầu tư chất lượng cao và phát triển các ngành kinh tế có giá trị gia tăng lớn.

Từ mốc năm 1976 khi thành phố chính thức vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại, ngành cảng biển TP. Hồ Chí Minh bước vào một chương mới, phục vụ công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế đất nước. Trong suốt 50 năm qua, do áp lực đô thị hóa và để bảo vệ môi trường lòng đường nội đô, thành phố đã thực hiện một chiến lược lịch sử, dịch chuyển hệ thống cảng trong nội đô ra các vùng ven bờ biển.

Cảng Sài Gòn cũ (khu Nhà Rồng - Khánh Hội) từng bước được chuyển đổi công năng thành trung tâm dịch vụ, du lịch và đô thị hiện đại. Khu cảng Cát Lái (sông Đồng Nai) ra đời để gánh vác trọng trách dịch chuyển. Cát Lái nhanh chóng phát triển vượt bậc, trở thành cảng container lớn và hiện đại nhất Việt Nam, lọt top 20 cảng container lớn nhất thế giới, giải quyết tới hơn 85% sản lượng container xuất nhập khẩu của khu vực phía Nam. 

Trong khi đó, khu cảng Hiệp Phước (sông Nhà Bè) nằm ở phía Nam thành phố, luồng Soài Rạp được nạo vét để đón tàu trọng tải lớn. Hiệp Phước trở thành "bệ đỡ" cho các khu công nghiệp, khu chế xuất, mở rộng không gian phát triển kinh tế biển của thành phố.

Kiến trúc sư Nguyễn Đình Hòa (Viện Kinh tế và Quản lý TP. Hồ Chí Minh) cho rằng, quy luật phát triển kinh tế không dừng lại ở ranh giới hành chính. Nhận thấy luồng sông Sài Gòn và Nhà Bè dần giới hạn trước xu thế "siêu tàu" của thế giới, sự phối hợp đồng bộ giữa TP. Hồ Chí Minh và tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu (trước đây) đã hình thành.

Cụm cảng nước sâu Cái Mép - Thị Vải ra đời, đóng vai trò là cảng cửa ngõ quốc tế, có khả năng đón các tàu container khổng lồ đi trực tiếp châu Âu, châu Mỹ mà không cần trung chuyển qua nước thứ ba. Sự "sáp nhập" trong tư duy quy hoạch vùng này đã nâng tầm toàn bộ vị thế logistics của Đông Nam Bộ.

Vị trí địa kinh tế chiến lược là động lực nền tảng tạo nên sự hình thành và phát triển của TP. Hồ Chí Minh trong hơn một thế kỷ qua. Nằm tại trung tâm vùng Đông Nam Bộ, cửa ngõ kết nối Đồng bằng sông Cửu Long với biển Đông và các tuyến hàng hải quốc tế, thành phố giữ vai trò đầu mối giao thương quan trọng của Việt Nam với khu vực và thế giới. Lợi thế này không chỉ tạo điều kiện phát triển thương mại, dịch vụ, logistics và tài chính mà còn thúc đẩy quá trình hội nhập kinh tế quốc tế.

Dù đã đạt những thành tựu lớn, nhưng tiềm năng phát triển cảng biển tại TP. Hồ Chí Minh còn nhiều. Theo các chuyên gia, dù Cát Lái hay Cái Mép - Thị Vải đã làm rất tốt vai trò cửa ngõ xuất nhập khẩu, Việt Nam vẫn thiếu một mắt xích quan trọng để cạnh tranh với các trung tâm trung chuyển hàng đầu thế giới như Singapore hay trung tâm Tanjung Pelepas (Malaysia), đó là một cảng trung chuyển quốc tế thực thụ. Khát vọng đó được đặt trọn vào Cần Giờ.

Định hướng này cũng được xác định rõ trong Chương trình hành động của Thành ủy TP. Hồ Chí Minh thực hiện Nghị quyết 09-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển TP. Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới. Chương trình xác định phát triển kinh tế biển trở thành một trong những động lực tăng trưởng quan trọng của Thành phố theo hướng đa ngành, hiện đại, xanh và bền vững; phát huy hiệu quả lợi thế cảng biển, logistics, dịch vụ hàng hải quốc tế, năng lượng, du lịch biển và các ngành kinh tế biển có giá trị gia tăng cao.

Khát vọng với trung tâm trung chuyển quốc tế

Nếu quá trình dịch chuyển hệ thống cảng từ nội đô ra vùng ven là bước chuẩn bị cho tương lai, thì Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ được xem là bước đi chiến lược nhằm đưa TP. Hồ Chí Minh trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi logistics toàn cầu. Đây không chỉ là câu chuyện của riêng ngành cảng biển mà còn là khát vọng mở rộng không gian phát triển mới của thành phố trong giai đoạn hội nhập sâu rộng.

TP. Hồ Chí Minh sở hữu hệ thống cảng biển nước sâu hiện đại với tổng sản lượng hàng hóa thông qua chiếm từ 70% đến 75% cả nước. Các cảng đã và đang thực hiện lộ trình chuyển đổi xanh mạnh mẽ để nâng cao vị thế cảng Việt Nam trên trường quốc tế.

TP. Hồ Chí Minh hướng đến trở thành trung tâm logistics và đầu mối giao thương quốc tế của khu vực; xây dựng và triển khai quy hoạch hệ thống logistics gắn với cụm cảng Cái Mép Hạ, Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ, khu thương mại tự do và mạng lưới vận tải đa phương thức; phát triển hệ thống kho bãi, trung tâm phân phối, vận tải đường sắt, đường thủy, đường biển và hệ thống vận tải hành khách công cộng khối lượng lớn.

Không chỉ đầu tư hạ tầng cảng biển, TP. Hồ Chí Minh đang đẩy mạnh phát triển logistics thông minh, ứng dụng công nghệ số trong quản lý và vận hành chuỗi cung ứng. Ông Lê Văn Danh, Phó Giám đốc Sở Công Thương TP. Hồ Chí Minh cho biết, thành phố khuyến khích phát triển cụm cảng Cái Mép - Thị Vải - Cần Giờ theo mô hình siêu cảng số nhằm nâng cao hiệu quả khai thác và năng lực cạnh tranh logistics.       

Vừa qua, dự án Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ đã được UBND TP. Hồ Chí Minh trao chứng nhận cho nhà đầu tư. Dự án nằm ở khu vực cù lao Phú Lợi (cửa sông Cái Mép), tổng mức đầu tư khoảng 5,45 tỷ USD (khoảng 129.000 tỷ đồng). Chiều dài bến chính khoảng 7,2 km, đón được siêu tàu trọng tải đến 250.000 DWT hoặc 24.000 TEU. Công suất thiết kế khoảng 16,9 triệu TEU.

Theo Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Cảng Sài Gòn Nguyễn Lê Chơn Tâm (đại diện liên danh nhà đầu tư), dự án cảng Cần Giờ nằm tại vị trí địa chiến lược trên tuyến hàng hải quốc tế, với công suất thiết kế lên đến 16,9 triệu TEU. Đây chính là chìa khóa để Việt Nam tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái logistics quốc tế và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Khi hoàn thành, dự án được kỳ vọng trở thành cảng trung chuyển quy mô lớn của khu vực, góp phần giảm phụ thuộc vào các cảng trung chuyển nước ngoài, nâng cao năng lực cạnh tranh logistics và thúc đẩy xuất nhập khẩu của Việt Nam. Việc hình thành "siêu cảng" trung chuyển quốc tế tại Cần Giờ được xem là dấu mốc mới, góp phần hiện thực hóa khát vọng vươn ra biển lớn, nâng tầm vị thế thành phố trên bản đồ hàng hải và logistics toàn cầu.

Chuyên gia Nguyễn Đình Hòa phân tích, Cần Giờ có vị thế địa chính trị không thể thay thế, nằm ngay cửa sông Cái Mép - Thị Vải, tiếp giáp biển Đông, án ngữ ngay trên tuyến hàng hải bận rộn nhất thế giới, chiếm khoảng 30% lượng vận tải biển toàn cầu. Từ Cần Giờ, tàu chỉ mất vài giờ để lệch trục vào tuyến đường hàng hải quốc tế, tiết kiệm chi phí tối đa cho các hãng tàu.

Để phát triển bền vững, nhiều chuyên gia cũng khuyến nghị quá trình xây dựng và hoạt động của cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ cần đảm bảo thực hiện đúng mô hình "cảng xanh", không lặp lại mô hình cảng truyền thống tiêu tốn năng lượng và phát thải cao. Quá trình đầu tư và phát triển cũng phải gắn với bảo vệ môi trường sinh thái để phát triển bền vững.

Theo Tiến sĩ Lê Xuân Sinh, Học viện Khoa học và Công nghệ (VAST), TP. Hồ Chí Minh đang đứng trước cơ hội lịch sử để phát triển khu vực ven biển Đông Nam thành trung tâm kinh tế biển có tầm quốc tế. Sự phát triển hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế (logistics) và bảo vệ nền tảng bền vững (sinh thái - cộng đồng) chính là bệ phóng để TP. Hồ Chí Minh thực sự "mạnh về biển, giàu từ biển", xác lập vị thế hình mẫu toàn cầu về sự cộng sinh bền vững giữa siêu đô thị và đại dương.

Nhìn lại hành trình gần hai thế kỷ, từ một Bến Nghé - Sài Gòn giao thương thô sơ bằng thuyền gỗ, trải qua 50 năm phấn đấu để xây dựng nên một Cát Lái kiêu hãnh và giờ đây thành phố chuẩn bị tâm thế cho siêu cảng Cần Giờ. "Sự phát triển của hệ thống cảng biển TP. Hồ Chí Minh chính là tấm gương phản chiếu trung thực nhất cho tư duy kinh tế của Việt Nam, từ cục bộ đến liên kết vùng, từ phục vụ nội địa đến cạnh tranh sòng phẳng trên trường quốc tế", chuyên gia Nguyễn Đình Hòa chia sẻ.

Trong dòng chảy đó, Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ không chỉ là một dự án hạ tầng quy mô lớn mà còn là biểu tượng cho khát vọng vươn tầm quốc tế của thành phố mang tên Bác, góp phần đưa Việt Nam tham gia sâu hơn vào các chuỗi cung ứng và mạng lưới hàng hải toàn cầu.