Việc huy động nguồn lực xã hội, gắn với trách nhiệm quản lý của Nhà nước và sự tham gia của cộng đồng, đang mở thêm hướng đi để gìn giữ di sản, cải thiện cảnh quan và phát huy giá trị di tích trong đời sống.
Huy động nguồn lực từ cộng đồng
Hàng trăm năm qua, Đền Ông Hoàng Mười, còn gọi là Đền Chợ Củi, tại xã Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh, vẫn hiện diện trong đời sống tín ngưỡng của người dân địa phương và du khách thập phương. Được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia năm 1993, ngôi đền là điểm đến thu hút đông đảo người dân về hành hương, chiêm bái, nhất là trong các dịp lễ hội.
Mỗi năm, lễ hội Đền Ông Hoàng Mười đón hơn 40.000 lượt người lượt người về hành hương, chiêm bái. Lượng khách ổn định góp phần duy trì sức sống của di tích, tạo điều kiện phát triển các hoạt động dịch vụ và cải thiện sinh kế cho người dân sinh sống xung quanh.
Chị Bùi Hải Yến, du khách đến từ thành phố Hà Nội, cho biết năm nào chị cũng cố gắng trở về Đền Ông Hoàng Mười vào dịp lễ hội. Với chị, sức hút của ngôi đền đến từ không gian linh thiêng, sự thoải mái và cảm nhận riêng trong mỗi lần hành hương. Những trải nghiệm ấy khiến chị thêm gắn bó với địa điểm tín ngưỡng này.
Để duy trì sức hút đó, việc bảo tồn không gian di tích, chỉnh trang cảnh quan và nâng cao chất lượng phục vụ du khách có ý nghĩa quan trọng. Trong điều kiện ngân sách còn hạn chế, huy động sự đóng góp của cộng đồng trở thành một giải pháp bổ sung nguồn lực cho công tác bảo tồn, tôn tạo di sản.
Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, Di tích lịch sử - văn hóa quốc gia Đền Chợ Củi được giao về xã quản lý. Cùng với sự quan tâm của các bộ, ngành, lãnh đạo tỉnh và sự chỉ đạo của cấp ủy, chính quyền địa phương, công tác quản lý, chỉnh trang di tích từng bước có những chuyển biến.
Theo ông Phan Duy Vĩnh, Phó Chủ tịch UBND xã Nghi Xuân, một trong những nguồn lực quan trọng được huy động là tiền công đức và sự hỗ trợ trực tiếp của các nhà hảo tâm. Tính đến tháng 10/2026, số tiền công đức tại di tích đạt hơn 25 tỷ đồng, tăng khoảng 30% so với năm 2025.
Từ nguồn lực này, địa phương đã triển khai nhiều hạng mục phục vụ công tác chỉnh trang, cải thiện điều kiện đón tiếp du khách. Trong đó, hệ thống chiếu sáng kết nối từ Quốc lộ 1A vào đền có kinh phí hơn 4 tỷ đồng; các công trình phụ trợ bị hư hỏng do bão được khắc phục với kinh phí gần 1 tỷ đồng. Hai hệ thống điện mặt trời tại khu di tích và nhà điều hành được đầu tư với tổng kinh phí gần 2 tỷ đồng. Đáng chú ý, dự án kè và phát triển cảnh quan di tích Đền Chợ Củi có tổng mức đầu tư hơn 21 tỷ đồng đang được triển khai, hướng tới cải thiện không gian và điều kiện phục vụ khách hành hương.
Bên cạnh nguồn công đức, sự đóng góp trực tiếp của các tổ chức, cá nhân cũng góp phần bổ sung kinh phí cho việc tu sửa, hoàn thiện các hạng mục tại di tích. Theo lãnh đạo xã Nghi Xuân, từ đầu năm đến trung tuần tháng 11/2026, du khách đã ủng hộ trực tiếp hơn 1 tỷ đồng cho các công trình nâng cấp, sửa chữa. Một nhà hảo tâm cũng hỗ trợ hơn 2 tỷ đồng xây dựng Lầu Mẫu tại Đền Chợ Củi (công trình đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phê duyệt chủ trương, UBND tỉnh giao UBND xã tổ chức thực hiện).
Phân cấp quản lý gắn với trách nhiệm bảo tồn
Khu vực tiếp đón và bãi đậu xe Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia Đền Ông Hoàng Mười (xã Nghi Xuân) được đầu tư xây dựng khang trang nhờ nguồn lực xã hội hóa.
Theo đánh giá của UBND xã Nghi Xuân, sau hơn một năm được giao về địa phương trực tiếp quản lý, Di tích lịch sử - văn hóa quốc gia Đền Chợ Củi đã có những chuyển biến trong công tác quản lý, chỉnh trang cảnh quan và nâng cao chất lượng phục vụ du khách. Việc chủ động huy động, sử dụng nguồn tiền công đức cùng sự đóng góp của các nhà hảo tâm đã tạo thêm nguồn lực để triển khai các công trình chiếu sáng, cải thiện hạ tầng, khắc phục hư hỏng và phát triển cảnh quan di tích.
Cùng với sự quan tâm, chỉ đạo của các cấp, ngành, vai trò của chính quyền xã và ban quản lý từng bước được phát huy, góp phần đưa hoạt động quản lý di tích nền nếp hơn, đáp ứng tốt hơn nhu cầu hành hương, chiêm bái của người dân. Kết quả bước đầu cho thấy việc giao địa phương trực tiếp quản lý đã tạo điều kiện tăng tính chủ động, gắn trách nhiệm bảo tồn di sản với yêu cầu phát huy giá trị văn hóa và phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn.
Bà Ngô Thị Hải Hòa, người kinh doanh tại khu vực đền cho biết, những năm gần đây, đường sá được cải thiện, không gian trong đền sạch sẽ, thông thoáng và nền nếp hơn. Thái độ phục vụ nhẹ nhàng, chu đáo của những người làm công tác quản lý cũng tạo thiện cảm đối với khách hành hương. Theo bà Hòa, lượng khách đến đền ngày càng đông đã tạo thêm cơ hội kinh doanh cho người dân địa phương. Bà mong muốn tiếp tục nhận được sự hỗ trợ của chính quyền và ban quản lý để hoạt động dịch vụ phát triển ổn định, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của du khách.
Từ thực tế tại Đền Chợ Củi, có thể thấy xã hội hóa đang góp phần chia sẻ gánh nặng nguồn lực cho công tác bảo tồn. Tuy nhiên, việc huy động kinh phí cần gắn với phương án sử dụng cụ thể, bảo đảm công khai, minh bạch và tuân thủ quy định về quản lý, tu bổ di tích.
Phó Chủ tịch UBND xã Nghi Xuân Phan Duy Vĩnh cho biết thêm, nguồn tiền công đức và sự tài trợ của các nhà hảo tâm tạo điều kiện thuận lợi để Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã và Ban Quản lý di tích triển khai các hoạt động tu bổ, nâng cấp, chỉnh trang Đền Chợ Củi. Qua đó, góp phần lan tỏa giá trị lịch sử, văn hóa của di tích, nâng cao chất lượng phục vụ du khách đến hành hương, chiêm bái, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội địa phương.
Hà Tĩnh có hệ thống di tích lịch sử, văn hóa phong phú, đa dạng, gồm các di tích quốc gia đặc biệt, di tích quốc gia và di tích cấp tỉnh. Nhiều di tích mang giá trị lịch sử, kiến trúc, văn hóa và tín ngưỡng đặc sắc; song, một số công trình đã xuống cấp, thậm chí có nơi hư hỏng nghiêm trọng, đặt ra yêu cầu cấp thiết về nguồn lực tu bổ, phục hồi. Cùng với huy động nguồn lực, việc phân cấp quản lý di tích về xã, phường được kỳ vọng giúp công tác bảo tồn sát thực tế hơn
Ông Trần Xuân Lương, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Tĩnh, cho biết trước thực tế nguồn lực còn hạn chế, ngành Văn hóa đã rà soát, phân loại di tích để tham mưu, hướng dẫn các địa phương xác định thứ tự ưu tiên trong công tác tu bổ, tôn tạo. Việc giao địa phương trực tiếp quản lý tạo điều kiện thành lập các ban quản lý di tích, phát huy vai trò của cán bộ cơ sở và cộng đồng dân cư. Chính quyền xã, phường có điều kiện chủ động hơn trong theo dõi hiện trạng, tổ chức hoạt động, xây dựng phương án tu bổ và khai thác giá trị di tích phù hợp với đặc điểm địa bàn.
Từ thực tiễn ở Hà Tĩnh, xã hội hóa đang tạo thêm nguồn lực cho công tác bảo tồn, tôn tạo di sản. Để hướng đi này phát huy hiệu quả lâu dài, cần xác định rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý, công khai việc tiếp nhận và sử dụng nguồn đóng góp, đồng thời đặt yêu cầu bảo vệ giá trị lịch sử, văn hóa lên hàng đầu.
Khi nguồn lực cộng đồng được huy động đúng cách, cùng với sự quản lý chặt chẽ của Nhà nước và sự chủ động của chính quyền cơ sở, các di tích có thêm điều kiện được gìn giữ, phát huy giá trị, phục vụ nhu cầu văn hóa, tín ngưỡng của người dân và đóng góp vào phát triển kinh tế - xã hội địa phương.