Kinh nghiệm của Brazil cho thấy, quản lý chất thải hoàn toàn có thể trở thành một ngành kinh tế xanh mang lại lợi ích môi trường lẫn tài chính bền vững.
Từ “điểm nóng” ô nhiễm thành nguồn năng lượng sạch
Trong nhiều thập kỷ, các bãi chôn lấp rác luôn là một trong những thách thức môi trường lớn nhất tại Brazil. Quá trình đô thị hóa nhanh cùng dân số đông khiến lượng rác sinh hoạt tại các thành phố lớn như São Paulo hay Rio de Janeiro tăng mạnh, tạo áp lực lớn lên hệ thống xử lý chất thải. Không chỉ gây ô nhiễm đất và nguồn nước, các bãi chôn lấp còn là nguồn phát sinh khí mê-tan khổng lồ. Đây là loại khí nhà kính hình thành trong quá trình phân hủy chất hữu cơ dưới điều kiện yếm khí và có khả năng gây nóng lên toàn cầu mạnh hơn nhiều lần so với CO₂ trong giai đoạn ngắn hạn.
Theo các tổ chức môi trường quốc tế, lĩnh vực chất thải đô thị hiện đóng góp tỷ lệ đáng kể trong tổng phát thải mê-tan toàn cầu. Đối với các quốc gia có quy mô đô thị lớn như Brazil, việc kiểm soát nguồn phát thải này được xem là ưu tiên quan trọng trong chiến lược giảm khí nhà kính.
Thay vì chỉ xử lý rác theo phương thức chôn lấp truyền thống, Brazil bắt đầu thúc đẩy các dự án thu hồi khí mê-tan tại bãi rác từ đầu những năm 2000. Các hệ thống giếng thu khí được lắp đặt sâu bên trong bãi chôn lấp để hút khí mê-tan phát sinh trong quá trình phân hủy rác. Nguồn khí thu hồi sau đó được xử lý và đưa vào vận hành các tổ máy phát điện. Nhờ vậy, lượng mê-tan vốn phát tán trực tiếp vào khí quyển được chuyển hóa thành nguồn năng lượng tái tạo phục vụ sinh hoạt và sản xuất.
Một trong những dự án nổi tiếng nhất là bãi rác Jardim Gramacho tại Rio de Janeiro, từng được xem là một trong những bãi rác lớn nhất Mỹ Latinh. Sau khi triển khai hệ thống thu hồi khí, khu vực này đã trở thành dự án giảm phát thải khí nhà kính quy mô lớn và tham gia thị trường tín chỉ các-bon quốc tế.
Khác với nhiều nguồn năng lượng tái tạo phụ thuộc thời tiết như điện gió hay điện mặt trời, khí sinh học từ bãi rác có thể được khai thác tương đối ổn định do lượng chất thải đô thị phát sinh liên tục mỗi ngày. Điều này giúp các dự án điện từ khí bãi rác có tính ổn định cao hơn trong vận hành hệ thống năng lượng.
Tín chỉ các-bon mở ra nguồn thu hàng triệu USD
Điểm đặc biệt khiến mô hình của Brazil thu hút sự chú ý quốc tế là khả năng kết hợp giữa phát điện từ khí mê-tan và thị trường tín chỉ các-bon. Theo cơ chế phát triển sạch (CDM) trước đây và nhiều tiêu chuẩn các-bon hiện nay, lượng khí nhà kính giảm phát thải từ các dự án thu hồi mê-tan có thể được quy đổi thành tín chỉ các-bon để giao dịch trên thị trường quốc tế.
Mỗi tấn CO₂ tương đương được cắt giảm có thể trở thành tài sản tài chính nếu được xác minh theo tiêu chuẩn quốc tế. Với các dự án bãi rác quy mô lớn, lượng tín chỉ tạo ra có thể lên tới hàng trăm nghìn hoặc hàng triệu đơn vị mỗi năm.
Nguồn thu từ tín chỉ các-bon giúp các doanh nghiệp và đơn vị quản lý môi trường có thêm nguồn lực để hoàn vốn đầu tư, mở rộng hạ tầng xử lý chất thải và tái đầu tư công nghệ xanh.
Thành công của Brazil cho thấy thị trường các-bon có thể tạo ra động lực tài chính rất mạnh cho quá trình chuyển đổi xanh nếu được vận hành minh bạch và ổn định. Thay vì coi giảm phát thải là chi phí, mô hình này biến khí mê-tan vốn là tác nhân gây ô nhiễm thành nguồn tài nguyên có giá trị kinh tế. Bên cạnh lợi ích tài chính, các dự án thu hồi khí mê-tan còn góp phần cải thiện chất lượng môi trường đô thị, giảm nguy cơ cháy nổ tại bãi rác và hạn chế mùi hôi ảnh hưởng tới khu dân cư xung quanh.
Trong bối cảnh thế giới ngày càng thúc đẩy các mục tiêu Net Zero và giảm phát thải mê-tan theo Cam kết mê-tan Toàn cầu, những dự án xử lý rác gắn với thị trường tín chỉ các-bon được dự báo sẽ tiếp tục tăng mạnh trong thời gian tới.
Đối với Việt Nam, kinh nghiệm từ Brazil mang nhiều ý nghĩa khi lượng chất thải sinh hoạt tại các đô thị lớn đang tăng nhanh trong khi phần lớn vẫn được xử lý bằng chôn lấp. Nước ta hoàn toàn có thể biến nhiều bãi rác thành nguồn năng lượng tái tạo và nguồn thu xanh mới, không chỉ góp phần giảm phát thải khí nhà kính mà còn giúp giảm áp lực tài chính cho lĩnh vực xử lý chất thải đô thị.
Trong dịp khánh thành Nhà máy điện rác Seraphin (phường Tùng Thiện, Hà Nội) ông Phạm Trung Kiên - Tổng Giám đốc cho biết: “Seraphin giúp giảm tới 98% lượng rác phải chôn lấp, hướng tới mô hình kinh tế tuần hoàn (nước sau xử lý được tái sử dụng trong nội bộ nhà máy; tro xỉ sau đốt được tận dụng để sản xuất gạch không nung, bê tông đúc sẵn; còn điện năng thì được hòa vào lưới điện quốc gia).
Nhờ đó, nhà máy vừa tiết kiệm đáng kể diện tích đất chôn lấp vừa góp phần phát triển bền vững và thân thiện với môi trường. Đặc biệt, Seraphin được quy hoạch theo hướng công viên sinh thái tạo không gian xanh, sạch, đẹp, sẵn sàng đón học sinh, sinh viên và các đoàn tham quan hướng tới góp phần giáo dục, tuyên truyền ý thức bảo vệ môi trường cho cộng đồng”.
Trong xu hướng kinh tế xanh toàn cầu, các bãi chôn lấp hoàn toàn có thể trở thành “mỏ vàng” năng lượng tái tạo, nơi mỗi tấn khí mê-tan được thu hồi không chỉ giúp bảo vệ khí hậu mà còn tạo ra giá trị kinh tế bền vững cho đô thị hiện đại.
