Ngày 23/9, công ty khởi nghiệp trí tuệ nhân tạo (AI) Anthropic của Mỹ công bố phát hiện đầu tiên từ phòng thí nghiệm sinh học phân tử của mình: một hệ thống enzyme chưa từng được biết đến trước đây.
Hệ thống này được mô hình AI Claude của công ty phát hiện và được Anthropic coi là minh chứng cho thấy AI có thể đẩy nhanh tốc độ nghiên cứu cơ bản.
Theo hãng tin AFP, các hệ thống enzyme được tìm thấy trong tự nhiên từng dẫn đến những bước đột phá lớn của ngành sinh học, từ những công cụ đặt nền móng cho ngành công nghệ sinh học đến phương pháp sao chép ADN - nền tảng của nhiều loại xét nghiệm y tế.
Theo thông tin từ công ty, khoảng 950 tác nhân phần mềm vận hành bởi Claude đã rà soát cơ sở dữ liệu chứa các trình tự ADN trong 21 giờ.
Các tác nhân này đã tìm thấy hơn 200.000 gen liên quan đến một loại enzyme và chọn ra 20 gen đáng để nghiên cứu sâu hơn - khối lượng công việc mà nếu do các chuyên gia thực hiện có thể mất hàng tuần hoặc thậm chí hàng tháng.
Anthropic cho biết sự tham gia của các nhà nghiên cứu chỉ giới hạn ở khâu đưa ra chỉ dẫn ban đầu và thực hiện các thí nghiệm trong phòng thí nghiệm; còn các tác nhân AI tự chủ động quyết định hướng nghiên cứu cần theo đuổi.
Một trong số các tác nhân này đã phát hiện một chi tiết ở các loại virus tấn công vi khuẩn mà giới khoa học dường như đã bỏ sót: một chuỗi các đoạn ADN ngắn lặp lại nằm cạnh hai gen - một gen mã hóa loại enzyme đã biết và gen còn lại mã hóa một loại protein bí ẩn.
Cấu trúc này giống với CRISPR - một hệ thống phòng vệ tự nhiên của vi khuẩn mà các nhà khoa học đã chuyển đổi thành công cụ chỉnh sửa gene, hiện được ứng dụng rộng rãi trong y học.
Ông Dario Amodei, người đứng đầu Anthropic - người gần đây từng lên tiếng kêu gọi làm chậm tốc độ phát triển AI do những rủi ro tiềm ẩn - đã đề cập đến phát hiện này trong bài phát biểu qua video trước Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc ngày 23/9.
Ông cho biết phát hiện này mới chỉ ở giai đoạn “sơ bộ”, nhưng “có thể là một cơ chế chỉnh sửa gene mới với tiềm năng ứng dụng trong liệu pháp gene”. Ông dự đoán sẽ có “những bước tiến đột phá trong tương lai gần đối với các căn bệnh đã đeo đẳng nhân loại suốt hàng thiên niên kỷ”.
Anthropic cho biết chức năng của hệ thống mới được phát hiện, có tên gọi ART, hiện vẫn chưa được xác định.
Công ty cũng cho biết các thử nghiệm ban đầu cho thấy hệ thống này có thể được lập trình, tương tự như CRISPR. Các kết quả này được công bố dưới dạng bản thảo nghiên cứu (preprint) và chưa trải qua quy trình bình duyệt của các nhà khoa học khác.
Trong một tuyên bố do Anthropic đưa ra, ông Feng Zhang - một trong những người tiên phong về CRISPR, đồng thời là giáo sư tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) và Viện Broad - nhận định việc phát hiện các đoạn DNA lặp lại này là điều “thực sự thú vị” và “xứng đáng được nghiên cứu thêm”.
Ông Amodei cũng chia sẻ trên mạng xã hội X rằng một nhóm nghiên cứu tại Đại học Stanford đã độc lập mô tả một hệ thống tương tự nhưng có những đặc điểm khác biệt.
Được thành lập vào mùa Xuân, nhóm nghiên cứu tại phòng thí nghiệm của Anthropic làm việc ở khu vực vịnh San Francisco và không xử lý các mầm bệnh có khả năng lây nhiễm sang người.
Anthropic cho biết tất cả các thí nghiệm đều do các nhà khoa học là con người thực hiện. Tuy nhiên, ông Amodei không loại trừ khả năng Claude sẽ tự vận hành thiết bị phòng thí nghiệm trong tương lai, với điều kiện có các biện pháp an toàn phù hợp.
Việc AI có thể hỗ trợ các nhà khoa học rà soát khối lượng lớn dữ liệu gene, xác định những cấu trúc có tiềm năng nghiên cứu và đề xuất hướng thí nghiệm mới cho thấy công nghệ này đang mở rộng vai trò trong nghiên cứu khoa học cơ bản. Với Việt Nam, đây là một hướng có thể gắn với mục tiêu phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được đặt ra trong Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị.
Việc kết hợp năng lực AI với các cơ sở dữ liệu khoa học, phòng thí nghiệm và đội ngũ nghiên cứu trong nước có thể mở thêm hướng tiếp cận đối với những bài toán đòi hỏi xử lý lượng dữ liệu lớn và thời gian nghiên cứu dài. Đây cũng là cơ sở để tăng cường liên kết giữa các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ, qua đó từng bước đưa kết quả nghiên cứu từ phòng thí nghiệm vào ứng dụng thực tiễn.
Tuy nhiên, trường hợp của Anthropic cũng cho thấy AI hiện chủ yếu đóng vai trò hỗ trợ, trong khi việc kiểm chứng bằng thực nghiệm và đánh giá kết quả vẫn cần các nhà khoa học. Vì vậy, cùng với đầu tư vào mô hình AI, dữ liệu và hạ tầng tính toán, việc phát triển nguồn nhân lực khoa học - công nghệ và năng lực nghiên cứu cơ bản sẽ là yếu tố quan trọng để Việt Nam có thể khai thác hiệu quả AI trong quá trình tạo ra những công nghệ và tri thức mới.
