Dự án do Liên minh châu Âu (EU) và Tổ chức CARE Pháp đồng tài trợ, với tổng ngân sách viện trợ 1,75 triệu Euro; Tổ chức CARE Pháp và CARE Quốc tế tại Việt Nam sẽ triển khai dự án, phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Sơn La cùng các đối tác địa phương đến tháng hết 12/2029.
Tại tỉnh Sơn La, Dự án đặt mục tiêu hỗ trợ hơn 150 doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa (MSME), hợp tác xã và cơ sở chế biến cà phê giảm chất thải, ô nhiễm, sử dụng nước và năng lượng hiệu quả hơn; đồng thời, phát triển các giải pháp có khả năng thương mại hóa từ phụ phẩm cà phê.
Biến thách thức môi trường thành cơ hội kinh tế
Việt Nam là một trong những quốc gia sản xuất cà phê hàng đầu thế giới, theo nghiên cứu năm 2025 của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) và Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường (ISPAE), ngành cà phê Việt Nam tạo ra khoảng 1,6 triệu tấn vỏ cà phê khô mỗi năm, cho thấy tiềm năng trong thu hồi tài nguyên và sản xuất phân bón hữu cơ.
Ngoài ra, nghiên cứu chỉ ra các thực hành sản xuất tuần hoàn; trong đó, việc ủ vỏ cà phê làm phân bón và cải thiện xử lý nước thải giúp giảm ô nhiễm môi trường, cải thiện sức khỏe đất, giảm chi phí sản xuất. Tuy nhiên, tiềm năng này vẫn chưa được khai thác, đặc biệt là tại các cơ sở chế biến quy mô nhỏ.
Bên cạnh đó, một đánh giá riêng của UNDP và Viện Quản lý Nước Quốc tế (IWMI) về chuỗi giá trị cà phê Sơn La xác định những rào cản đáng kể đối với việc áp dụng kinh tế tuần hoàn, bao gồm hạn chế về kiến thức kỹ thuật, thiếu hạ tầng xử lý nước thải phù hợp, khó khăn trong thu gom và tái sử dụng chất thải chế biến, cùng với thiếu đầu tư cho các mô hình kinh doanh tuần hoàn.
Sơn La là một trong những vùng trồng cà phê Arabica lớn của Việt Nam, hoạt động sản xuất và chế biến cà phê tạo sinh kế cho đông đảo cộng đồng dân cư của địa phương; trong đó có các hộ đồng bào dân tộc thiểu số. Tuy nhiên, lượng lớn chất thải hữu cơ và nước thải từ chế biến cà phê gây ảnh hưởng lớn đến môi trường, trong khi nhiều cơ sở nhỏ thiếu nguồn lực và năng lực kỹ thuật để đầu tư vào các hệ thống sản xuất sạch hơn. Do đó, dự án hướng tới giải quyết những thách thức này bằng việc hỗ trợ các doanh nghiệp cà phê nhìn nhận chất thải không chỉ cần phải xử lý mà còn là nguồn tài nguyên có thể tạo ra giá trị.
Phát biểu tại chương trình khởi động, bà Brenda Candries, Tùy viên, Quản lý Chương trình thuộc Phái đoàn Liên minh Châu Âu (EU) tại Việt Nam nhận định, năng lực cạnh tranh trong tương lai của ngành cà phê Việt Nam không chỉ phụ thuộc vào chất lượng mà còn ở hiệu quả sử dụng nguồn lực và trách nhiệm trong quá trình sản xuất. Thông qua Dự án CAFE-CIRCLE, Liên minh châu Âu hỗ trợ các giải pháp kinh tế tuần hoàn thiết thực, giúp doanh nghiệp địa phương giảm tác động đến môi trường, tận dụng tài nguyên hiệu quả hơn, tạo ra những cơ hội kinh tế mới. Khoản đầu tư này thể hiện cam kết đối với một chuỗi giá trị cà phê xanh hơn, có năng lực cạnh tranh cao hơn, bao trùm hơn…
Biến phụ phẩm cà phê thành tài nguyên có giá trị
Triển khai Dự án CAFE-CIRCLE sẽ tập trung tại các vùng trồng và chế biến cà phê ở Sơn La, đặc biệt là tại xã Chiềng Mung, Chiềng Mai, Mường Chanh và các cụm sản xuất cà phê lân cận. Dự án sẽ giới thiệu, nhân rộng các công nghệ, mô hình kinh doanh trên ba lĩnh vực chính: tiết kiệm nước, giảm ô nhiễm môi trường; biến phụ phẩm cà phê thành tài nguyên có giá trị; nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và chất lượng cà phê.
Qua đó, hỗ trợ sử dụng thiết bị xát vỏ cà phê tiết kiệm nước, kết hợp với hệ thống xử lý nước thải sinh học có chi phí phù hợp, giúp giảm lượng nước tiêu thụ và cải thiện quản lý nước thải từ chế biến cà phê; thúc đẩy chuyển đổi vỏ cà phê thành phân bón hữu cơ sinh học để sử dụng trở lại trong sản xuất nông nghiệp; đồng thời, thử nghiệm cơ hội phát triển các sản phẩm có giá trị cao hơn như trà Cascara từ vỏ quả cà phê; hỗ trợ các cơ sở sấy có sử dụng năng lượng mặt trời và hệ thống sấy cải tiến giảm phụ thuộc vào các nguồn năng lượng truyền thống, giúp duy trì chất lượng sản phẩm.
Các giải pháp này sẽ được bổ trợ bằng hoạt động đào tạo, hỗ trợ kỹ thuật và phát triển kinh doanh nhằm nâng cao năng lực của doanh nghiệp, hợp tác xã trong vận hành bền vững các hệ thống sản xuất tuần hoàn. Dự án đặt mục tiêu xây dựng 5 mô hình trình diễn các giải pháp tuần hoàn tích hợp, ghi nhận 10 nghiên cứu điển hình để chia sẻ bài học và khuyến khích áp dụng rộng rãi. Kết thúc dự án, có ít nhất 100 cơ sở chế biến và hợp tác xã sẽ áp dụng các thực hành tuần hoàn; hơn 6.000 hộ nông dân được hưởng lợi gián tiếp từ việc quản lý môi trường tốt hơn, giảm ô nhiễm và tăng cường liên kết chuỗi giá trị.
Tại chương trình, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Sơn La Nguyễn Thành Công nhấn mạnh về tầm quan trọng của cây cà phê, chế biến cà phê trong phát triển kinh tế của tỉnh cũng như những thách thức về môi trường trong chế biến cần giải quyết. Theo ông Nguyễn Thành Công, cà phê là nông sản quan trọng và là nguồn thu nhập cao của nhiều hộ dân. Tỉnh nhận thấy cần giải quyết những thách thức môi trường gắn với chế biến cà phê, đặc biệt là nước thải và chất thải hữu cơ. Việc triển khai dự án sẽ góp phần kết nối các giải pháp kỹ thuật với nhu cầu của doanh nghiệp, hợp tác xã, thể hiện sự mong muốn, nỗ lực của tỉnh trong phát triển ngành cà phê bền vững, có trách nhiệm với môi trường và tạo giá trị cao hơn.
Thúc đẩy kết nối kinh doanh, liên kết thị trường và hợp tác
Bên cạnh việc giới thiệu công nghệ mới, dự án nhìn nhận hạn chế về tài chính là một trong những rào cản khiến các doanh nghiệp cà phê nhỏ khó áp dụng các thực hành sản xuất sạch hơn. Vì vậy, dự án sẽ thiết lập cơ chế tài trợ, hỗ trợ khoảng 25 doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa, hợp tác xã cùng đầu tư vào công nghệ tuần hoàn tối đa 15.000 Euro/đơn vị để đầu tư vào thiết bị như: máy xát vỏ cà phê tiết kiệm nước, hệ thống xử lý nước thải và hạ tầng sấy bằng năng lượng mặt trời; phối hợp với các tổ chức tài chính và đối tác khác nhằm cải thiện khả năng tiếp cận tài chính xanh cho doanh nghiệp.
Ngoài ra, dự án cũng thúc đẩy kết nối kinh doanh, liên kết thị trường và hợp tác giữa người trồng cà phê, cơ sở chế biến, bên mua và nhà cung cấp dịch vụ tài chính, giúp các giải pháp tuần hoàn tiềm năng trở thành thực hành kinh doanh có tính khả thi thương mại.
Theo bà Vương Thái Nga, Giám đốc chương trình, Tổ chức CARE Quốc tế tại Việt Nam, ưu tiên của dự án không chỉ xem kinh tế tuần hoàn là giải pháp môi trường. Đối với doanh nghiệp, hợp tác xã sản xuất, chế biến cà phê, đây còn là cơ hội sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn, giảm chi phí vận hành và tạo ra những nguồn giá trị mới, làm cho các giải pháp này vừa khả thi về kỹ thuật, vừa dễ tiếp cận về tài chính, đặc biệt đối với các doanh nghiệp nhỏ. Cùng với đó, bảo đảm các doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ và cộng đồng dân tộc thiểu số ở Sơn La có cơ hội tham gia và hưởng lợi từ quá trình chuyển đổi này. Vì vậy, sẽ ưu tiên các doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ và cộng đồng dân tộc thiểu số, với mục tiêu đạt ít nhất 40% trong các nhóm đối tượng liên quan.
Thông qua các mô hình trình diễn thực tiễn, chia sẻ kiến thức và đối thoại chính sách, Dự án CAFE-CIRCLE hướng tới đúc kết bài học phục vụ các ưu tiên tăng trưởng xanh của tỉnh Sơn La và hỗ trợ nhân rộng các thực hành kinh tế tuần hoàn trong toàn ngành cà phê Việt Nam.