Giai đoạn mới của cuộc chiến Yemen có nhiều điểm khác trước và có thể mở đầu cho một cuộc xung đột kéo dài thay vì một chiến dịch quyết định, theo nhận định của các chuyên gia. Ảnh cắt từ video của Al Jazeera
Yemen hiện trải qua đợt giao tranh nghiêm trọng nhất kể từ năm 2022, thời điểm lệnh ngừng bắn do Liên hợp quốc làm trung gian giúp chấm dứt 8 năm chiến tranh khiến hàng chục nghìn người thiệt mạng.
Theo đài Al Jazeera, trong tuần này, chính phủ Yemen được quốc tế công nhận, đã mở các cuộc phản công nhằm vào lực lượng Houthi. Giao tranh hôm 7/9 gia tăng tại các tỉnh Taiz, al-Bayda và al-Jawf. Trong đó, al-Jawf được xem là một trong những cửa ngõ quan trọng dẫn tới thủ đô Sanaa, hiện do Houthi kiểm soát.
Trong khi đó, Houthi tuyên bố đã đẩy lùi một số bước tiến của lực lượng chính phủ và tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Saudi Arabia, nước ủng hộ chính phủ Yemen.
Một bối cảnh bất ổn và xung đột rộng hơn trong khu vực đang tạo ra những điều kiện mới để cuộc chiến chưa được giải quyết ở Yemen bùng phát trở lại.
Căng thẳng bắt đầu gia tăng từ tháng 7, sau khi lực lượng chính phủ cáo buộc đã tấn công sân bay do Houthi kiểm soát ở Sanaa, ngăn một máy bay từ Iran hạ cánh. Các cuộc tấn công tiếp diễn và leo thang hơn vào tuần trước, khi Houthi phát động một chiến dịch quy mô lớn, tìm cách tiến qua phía Tây Taiz và phía Nam Hodeidah, hướng tới thành phố cảng al-Makha (Mocha) và eo biển Bab al-Mandeb trên Biển Đỏ.
Trong giai đoạn mới của cuộc chiến, chính phủ Yemen được quốc tế công nhận đặt mục tiêu giành lại thủ đô từ lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn.
Trong khi đó, cả hai bên đều tìm cách kiểm soát khu vực gần Bab al-Mandeb, eo biển ngày càng có ý nghĩa chiến lược trong bối cảnh Iran trên thực tế đã hạn chế hoạt động qua eo biển Hormuz, tuyến đường huyết mạch đối với nguồn cung dầu khí toàn cầu. Lực lượng Houthi đã tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào hoạt động vận tải biển trên Biển Đỏ thường xuyên kể từ năm 2023.
Các chuyên gia nhận định, lực lượng ủng hộ chính phủ Yemen hiện được trang bị và cung cấp nguồn lực tốt hơn bất kỳ thời điểm nào trước đây trong cuộc xung đột. Tuy nhiên, họ cảnh báo không nên kỳ vọng một chiến thắng nhanh chóng.
“Đây nhiều khả năng sẽ là một cuộc chiến kéo dài, thay vì một chiến dịch diễn ra nhanh chóng”, Mohammed al-Basha, nhà phân tích người Mỹ gốc Yemen và là người sáng lập Basha Report, một công ty tư vấn rủi ro tại Mỹ, nhận định với Al Jazeera.
Thay đổi nguyên trạng
Theo các chuyên gia, mục tiêu của chính phủ Yemen là giành lại quyền kiểm soát toàn bộ đất nước sau nhiều năm nội chiến và lãnh đạo bị phân mảnh.
Sau khi giành lại được một số khu vực ở miền Nam Yemen không nằm dưới sự kiểm soát của Houthi từ Hội đồng Chuyển tiếp miền Nam (STC), lực lượng ly khai được Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) hậu thuẫn, hồi đầu năm nay, chính phủ Yemen hiện chuyển sự chú ý sang Houthi.
“Chính phủ đã kiểm soát được nhiều khu vực hơn, số lượng lực lượng dân quân trên thực địa cũng giảm… đối thủ duy nhất còn lại hiện nay là Houthi ở Sanaa”, Mahjoob Zweiri, giáo sư về chính trị Trung Đông tại Đại học Qatar, nói với Al Jazeera.
Sau khi đánh bại STC, chính phủ Yemen tập trung xây dựng hình ảnh các lực lượng chống Houthi như một lực lượng thống nhất, có một hệ thống chỉ huy quân sự chung, sau nhiều năm chia rẽ.
Tuy nhiên, nhà phân tích Al-Basha cho rằng, Houthi vẫn là một “lực lượng quân sự đáng gờm”. “Houthi sẽ chiến đấu đến cùng thay vì đơn giản là đầu hàng”, ông nói.
Theo nhà phân tích này, nếu bị đẩy lùi, lực lượng được Iran hậu thuẫn có thể lui về các vùng cao nguyên bộ lạc phía Bắc, quanh Saada, Hajjah, Sanaa và các tỉnh lân cận.
Khủng hoảng khu vực trở thành chất xúc tác
Trong bối cảnh cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran tiếp diễn, cùng các cuộc tấn công của Iran và những lực lượng đồng minh nhằm vào khu vực Vùng Vịnh, chính phủ Yemen được Saudi Arabia hậu thuẫn có thêm cơ hội để đối đầu với Houthi.
“Có một quan điểm ngày càng phổ biến rằng các lực lượng phi nhà nước - các nhóm dân quân - cần được chấm dứt hoạt động trong khu vực”, giáo sư Zweiri nói, đồng thời cho biết các quốc gia trong khu vực ngày càng không muốn tiếp tục chứng kiến những lực lượng này tồn tại.
“Điều này cũng đang tác động đến những gì xảy ra tại Yemen”, ông nói. “Chính phủ… đã nhận được một ‘tín hiệu xanh’ để về cơ bản chấm dứt nguyên trạng hiện nay ở Yemen”.
Nhà phân tích chính trị Saudi Arabia Khaled Batarfi cho rằng cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran là một chất xúc tác đặc biệt quan trọng.
“Cuộc đối đầu giữa Mỹ, Israel và Iran đã làm thay đổi giá trị chiến lược của Yemen”, ông nói với Al Jazeera. “Houthi không còn chỉ hoạt động trong khuôn khổ cuộc nội chiến Yemen; lực lượng này đã cho thấy khả năng và ý chí kết nối chiến trường Yemen với an ninh Biển Đỏ, hoạt động vận tải biển quốc tế và hạ tầng năng lượng khu vực”.
Theo ông, các cuộc tấn công gần đây của Houthi nhằm vào lãnh thổ Saudi Arabia, khiến hàng chục người bị thương, đặc biệt đáng chú ý.
“Chúng có nguy cơ một lần nữa biến cuộc xung đột từ một cuộc đối đầu nội bộ ở Yemen thành một cuộc khủng hoảng an ninh trực tiếp giữa Saudi Arabia và Houthi”, Batarfi nói.
Tuy nhiên, ngay cả khi cuộc đối đầu rộng hơn liên quan đến Iran được giải quyết hoặc hạ nhiệt, điều đó “không nhất thiết đồng nghĩa với việc xung đột Saudi Arabia - Houthi sẽ kết thúc”, ông Al-Basha nhận định. “Yemen có cuộc chiến chưa được giải quyết của riêng mình, những động lực lãnh thổ riêng và những yêu cầu chính trị riêng”.
Giai đoạn mới tác động thế nào tới các cường quốc khu vực?
Theo nhà phân tích Al-Basha, trong khi Saudi Arabia và Iran dường như đã đạt được một sự hiểu ngầm nhằm ngăn chặn leo thang trực tiếp, các lực lượng vũ trang thân Iran, trong đó có chính Houthi, có thể phối hợp để gây sức ép quân sự và chính trị lên Riyadh.
Ông cho rằng Houthi có thể gây ra “những tổn thất đáng kể” cho Saudi Arabia thông qua các cuộc tấn công phối hợp bằng tên lửa tầm xa và máy bay không người lái, ngay cả khi lực lượng này đang chịu sức ép ngày càng lớn trên chiến trường.
Trong khi ưu tiên của Saudi Arabia là ngăn chiến tranh Yemen quay trở lại thành một cuộc xung đột kéo dài không hồi kết, Batarfi cho rằng các cuộc tấn công nhằm vào các cơ sở dân sự và năng lượng của nước này chắc chắn sẽ làm thay đổi tính toán.
“Không quốc gia nào có thể chấp nhận vô thời hạn các cuộc tấn công trực tiếp nhằm vào lãnh thổ của mình”, ông nói.
Trong khi đó, Iran đang phải tập trung vào cuộc chiến với Mỹ nên khả năng hỗ trợ thêm cho Houthi bị hạn chế. Tuy vậy, theo al-Basha, Tehran nhiều khả năng vẫn tiếp tục vận chuyển các linh kiện tên lửa và máy bay không người lái, cùng nhiên liệu tinh chế và một số mặt hàng khác cho lực lượng này.
Cuộc chiến giành Bab al-Mandeb
Một mục tiêu quan trọng khác của chính phủ Yemen được quốc tế công nhận là giành quyền kiểm soát eo biển Bab al-Mandeb.
Theo giáo sư Zweiri, Iran đang tận dụng eo biển này như một điểm gây sức ép thông qua Houthi. Vì vậy, một trong những mục tiêu của cuộc chiến là đưa tuyến đường biển này dưới quyền kiểm soát của chính quyền trung ương Yemen.
Đây cũng là một phần lý do Saudi Arabia ủng hộ chiến dịch quân sự. Houthi từng tuyên bố phong tỏa các tàu Saudi Arabia đi qua tuyến đường biển này, vốn là hành lang vận tải quan trọng nối biển Đỏ với vịnh Aden.
Tầm quan trọng của Bab al-Mandeb đối với hoạt động xuất khẩu dầu của Saudi Arabia càng tăng sau khi Iran bắt đầu hạn chế hoạt động qua eo biển Hormuz khi cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran bắt đầu.
Tuy nhiên, Houthi cũng đang tìm cách tiến về tuyến vận tải biển quan trọng trên biển Đỏ.
Theo al-Basha, lực lượng này đã cho thấy có đủ hỏa lực để đe dọa tàu thương mại và quân sự trên biển Đỏ, vịnh Aden và một phần biển Arab.
Ông cho rằng về lâu dài, Houthi thậm chí có thể tìm cách áp đặt phí đối với các tàu qua lại tuyến đường biển này, tương tự cách Iran gây sức ép quanh eo biển Hormuz.
“Nếu cả Hormuz và Bab al-Mandeb cùng bị gián đoạn nghiêm trọng, hậu quả sẽ vượt xa Yemen hay Saudi Arabia - khi đó sẽ trở thành một vấn đề lớn đối với an ninh năng lượng và thương mại quốc tế”, Batarfi cảnh báo.