Theo truyền thông Qatar, sáng tháng 3/1999, tám máy bay ném bom của Mỹ lần lượt cất cánh từ căn cứ không quân Fairford ở hạt Gloucestershire (Anh), mở màn chiến dịch không kích Nam Tư do Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) dẫn đầu.
Căn cứ này sau đó tiếp tục được sử dụng trong cuộc chiến Iraq năm 2003 và giai đoạn đầu cuộc chiến giữa Mỹ, Israel với Iran, bắt đầu ngày 28/2/2026.
Tuy nhiên, đến tháng 10 vừa qua, Mỹ đã rút toàn bộ 12 máy bay ném bom B-1 Lancer khỏi Fairford trong bối cảnh lo ngại nguy cơ bị tấn công. Động thái tương tự cũng diễn ra tại căn cứ Mildenhall của Anh, nơi Mỹ rút 12 máy bay hồi đầu tháng. Trước đó, Washington đã điều chuyển một số khí tài khỏi các căn cứ ở vùng Vịnh sau khi những cơ sở này chịu thiệt hại trong các cuộc tấn công của Iran.
Theo các nhà phân tích, những diễn biến trên cho thấy một thay đổi đáng chú ý. Các căn cứ quân sự Mỹ ở nước ngoài, vốn là biểu tượng cho năng lực bảo đảm an ninh và sức mạnh răn đe của Washington, đang bộc lộ những điểm yếu ngày càng rõ rệt.
Ông Simon Mabon, Giáo sư chính trị quốc tế tại Đại học Lancaster (Anh), nhận định: “Chiếc ô an ninh của Mỹ đang trở thành con dao hai lưỡi. Khi mức độ an toàn của các căn cứ bị đặt dấu hỏi, Washington phải tính toán lại lợi ích chiến lược của việc duy trì các căn cứ này. Các nước đồng minh cũng có thêm lý do để cân nhắc những rủi ro đi kèm với sự hiện diện quân sự của Mỹ trên lãnh thổ, nhất là khi chúng đang dần trở thành mục tiêu tấn công”.
Cuộc chiến Iran làm thay đổi cán cân lợi ích
Trong nhiều thập kỷ, việc cho phép Mỹ đặt căn cứ quân sự được các đồng minh ở châu Âu, vùng Vịnh và Đông Á xem là một phần quan trọng trong chiến lược bảo đảm an ninh. Sự hiện diện của Quân đội Mỹ không chỉ giúp tăng cường khả năng phòng thủ, mà còn được kỳ vọng có tác dụng răn đe các đối thủ tiềm tàng.
Tuy nhiên, cuộc chiến Iran đang đặt ra câu hỏi liệu lợi ích an ninh mà các căn cứ này mang lại có còn tương xứng với những rủi ro mà các nước sở tại phải gánh chịu?
Tại Trung Đông, Iran đã viện dẫn sự hiện diện của các căn cứ quân sự Mỹ để giải thích cho các cuộc tấn công nhằm vào một số nước trong khu vực. Một báo cáo do cơ quan giám sát của Lầu Năm Góc công bố hồi tháng 9 cho biết trong bốn tháng đầu cuộc chiến, các cuộc tấn công của Iran đã làm hư hại hoặc phá hủy hàng trăm công trình tại các cơ sở quân sự Mỹ ở Trung Đông.
Không chỉ gây thiệt hại cho cơ sở hạ tầng, các cuộc tấn công còn ảnh hưởng đến hoạt động của một số phương tiện và hệ thống quân sự quan trọng. Điều này cho thấy ngay cả những căn cứ được đầu tư lớn, có vai trò chiến lược cũng không dễ tránh khỏi nguy cơ bị tập kích.
Tại châu Âu, những lo ngại tương tự cũng xuất hiện. Căn cứ Fairford ở Anh bị đặt trong tình trạng cảnh giác trước nguy cơ bị nhắm mục tiêu. Trong khi đó, Bulgaria từng cho phép Mỹ sử dụng căn cứ không quân Bezmer để tiếp nhiên liệu cho máy bay tham gia chiến dịch quân sự nhằm vào Iran, nhưng sau đó thông báo các máy bay tiếp dầu của Mỹ đã rời đi.
Theo các chuyên gia, các nước đồng minh đang đứng trước một nghịch lý an ninh. Việc tiếp nhận lực lượng Mỹ giúp họ tăng cường khả năng phòng thủ, song cũng có thể khiến lãnh thổ của mình trở thành mục tiêu trả đũa trong một cuộc xung đột mà họ không có vai trò quyết định.
Ông Mohammad Ali Shabani, nhà phân tích về Trung Đông, cho rằng nhận thức của các nước Arab vùng Vịnh về lợi ích của việc cho Mỹ đặt căn cứ đang thay đổi. Nguy cơ các cơ sở quân sự bị tấn công ngày càng được chính phủ các nước sở tại quan tâm, nhất là khi họ không chủ động tìm kiếm chiến tranh nhưng vẫn có thể bị cuốn vào xung đột.
Bên cạnh những rủi ro quân sự, cuộc chiến còn gây gián đoạn hoạt động hàng không và vận tải biển, đe dọa nguồn xuất khẩu dầu mỏ và khí đốt vốn có ý nghĩa sống còn đối với nhiều nền kinh tế trong khu vực. Dù Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết hiện chưa cần thiết tiến hành thêm các hoạt động quân sự nhằm vào Iran, lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ vẫn được duy trì và hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz chưa trở lại bình thường.
Những điểm yếu ngày càng rõ của căn cứ Mỹ
Không chỉ các nước đồng minh, chính Washington cũng phải tính toán lại hiệu quả của mạng lưới căn cứ quân sự ở nước ngoài. Những cơ sở này giúp Mỹ duy trì khả năng triển khai lực lượng trên phạm vi toàn cầu, nhưng đồng thời cũng tạo ra các mục tiêu cố định mà đối phương có thể tập trung tấn công.
Theo các chuyên gia, sự phổ biến của thiết bị bay không người lái (UAV) và các loại tên lửa có chi phí tương đối thấp đang làm thay đổi đáng kể bài toán phòng thủ căn cứ quân sự.
Ông Mark Hilborne, giảng viên cao cấp tại Khoa Nghiên cứu quốc phòng thuộc Đại học King's College London (Anh), nhận định các căn cứ quy mô lớn ngày càng dễ trở thành mục tiêu tấn công. Trong đó, UAV là một trong những yếu tố góp phần tạo ra thay đổi này.
Iran đã đầu tư phát triển các dòng UAV giá rẻ, có thể sản xuất trong nước nhưng đủ sức gây thiệt hại đáng kể cho những mục tiêu có giá trị cao. Đáng chú ý, việc đối phó với các phương tiện này có thể buộc bên phòng thủ phải sử dụng những tên lửa đánh chặn đắt tiền hơn nhiều, làm gia tăng chi phí bảo vệ căn cứ.
Tại Anh, mối đe dọa còn đến từ khả năng các thiết bị bay không người lái được sử dụng bởi những nhóm hoặc cá nhân không thuộc lực lượng quân sự chính quy.
Ông Urban Coningham, nghiên cứu viên tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh (RUSI), cho rằng phạm vi các đối tượng có khả năng nhắm vào căn cứ quân sự đã mở rộng. Với sự phổ biến của công nghệ UAV, việc chế tạo phương tiện bay không người lái không còn quá khó khăn. Các đối tượng có ý đồ gây rối cũng có thể tìm cách lôi kéo các nhóm tội phạm có tổ chức tham gia, khiến việc xác định thủ phạm và quy trách nhiệm sau các vụ tấn công trở nên phức tạp hơn.
Những thay đổi này buộc Mỹ phải xem xét lại cách thức bảo vệ các cơ sở quân sự ở nước ngoài, cũng như mức độ an toàn mà mạng lưới căn cứ hiện tại có thể bảo đảm trong những cuộc xung đột tương lai.
Bài toán nan giải trong tính toán chiến lược của Washington
Trong bối cảnh một số căn cứ tại châu Âu và vùng Vịnh bộc lộ những điểm yếu, Mỹ có thể phải điều chỉnh cách bố trí lực lượng, trong đó có khả năng gia tăng vai trò của Israel, đồng minh thân cận nhất của Washington tại Trung Đông.
Ông Shabani cho biết đã xuất hiện những dấu hiệu cho thấy Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) đang hướng tới việc sử dụng Israel như một căn cứ tiền phương quan trọng.
Việc duy trì lực lượng ở gần khu vực Trung Đông giúp Washington có thể phản ứng nhanh trước những diễn biến đe dọa an ninh và lợi ích của các đồng minh. Tuy nhiên, điều đó cũng khiến các lực lượng Mỹ tiếp tục nằm trong tầm ảnh hưởng của những đòn tấn công từ Iran.
Theo ông Coningham, giải pháp lâu dài là Mỹ cần tăng cường hợp tác với các đối tác, đồng thời giúp lực lượng quân sự của các nước đồng minh nâng cao năng lực tự bảo vệ.
Ông cho biết trong giới hoạch định chính sách Mỹ đang có những tranh luận về sự hiện diện quân sự ở nước ngoài. Phía Iran cũng viện dẫn vấn đề này để đưa ra lập luận rằng chừng nào lực lượng Mỹ còn hiện diện trong khu vực, chừng đó các lực lượng này vẫn có thể trở thành mục tiêu.
Đây chính là bài toán khó đối với Washington. Một mặt, các căn cứ ở nước ngoài là nền tảng giúp Mỹ duy trì khả năng triển khai sức mạnh quân sự và bảo vệ lợi ích toàn cầu. Mặt khác, sự hiện diện của chúng có thể làm gia tăng nguy cơ xung đột đối với cả Mỹ và các nước đồng minh.
“Xét đến cùng, Washington vẫn chưa nhìn thấy phương án thay thế thực sự khả thi cho việc duy trì các căn cứ quân sự ở nước ngoài, dù dưới hình thức nào”, ông Coningham nói thêm.
