Không để mã QR chỉ mang tính hình thức
Một suất ăn học đường thường gồm nhiều nguyên liệu đến từ các nhà cung cấp khác nhau. Nếu thông tin chỉ nằm trên hóa đơn giấy hoặc hồ sơ riêng của từng đơn vị, việc truy xuất khi xảy ra sự cố sẽ mất nhiều thời gian. Mô hình Tick xanh trách nhiệm đang được triển khai tại một số địa bàn của TP Hồ Chí Minh hướng đến khắc phục khoảng trống này.
Tick xanh không đơn thuần là một dấu hiệu được gắn lên sản phẩm hoặc suất ăn. Mô hình đặt trọng tâm vào cam kết và khả năng giải trình của từng chủ thể trong chuỗi, gồm nhà sản xuất, đơn vị phân phối, cơ sở chế biến, trường học và cơ quan quản lý. Thông tin phải được cập nhật để xác định nguyên liệu đến từ đâu, ai giao nhận, được sử dụng tại trường nào và trách nhiệm thuộc về đơn vị nào khi phát sinh vấn đề.
Ông Đào Hà Trung, Chủ tịch Hội Công nghệ cao TP Hồ Chí Minh, cho rằng công nghệ chỉ có giá trị khi giúp quá trình quản lý minh bạch và phản ứng nhanh hơn. Nếu chỉ đưa mã QR lên bao bì nhưng dữ liệu phía sau không đầy đủ, không cập nhật hoặc không được kiểm chứng, người dùng vẫn không thể biết thực phẩm có thực sự an toàn hay không.
Theo ông Trung, hệ thống cần lưu thông tin về nguồn gốc nguyên liệu, lịch sử kiểm nghiệm, điều kiện vận chuyển, đơn vị chế biến và điểm sử dụng. Khi phát sinh dấu hiệu bất thường, cơ quan quản lý có thể nhanh chóng xác định những trường hoặc bếp ăn đã tiếp nhận cùng lô hàng, từ đó cảnh báo, tạm ngừng sử dụng và thu hồi nếu cần thiết.
“Công nghệ không thay thế cơ quan quản lý hay người kiểm tra. Vai trò của công nghệ là kết nối dữ liệu, phát hiện sớm nguy cơ và giúp các bên chịu trách nhiệm về thông tin mình đưa lên hệ thống”, ông Trung phân tích.
Trong mô hình này, Tick xanh không phải chứng nhận có giá trị vĩnh viễn. Một đơn vị đã tham gia nhưng không tiếp tục đáp ứng yêu cầu, cung cấp dữ liệu thiếu chính xác hoặc chậm xử lý phản ánh phải bị cảnh báo, tạm dừng hoặc rút khỏi hệ thống. Nếu không có cơ chế cập nhật và kiểm tra lại, dấu hiệu nhận diện rất dễ trở thành hình thức quảng bá.
Việc thí điểm tại phường Tân Mỹ cho thấy, mô hình chỉ vận hành được khi chính quyền địa phương trực tiếp kết nối trường học, doanh nghiệp và phụ huynh. Ông Nguyễn Trường Giang, Phó Chủ tịch UBND phường Tân Mỹ, cho biết địa phương đã tổ chức tập huấn cho các cơ sở giáo dục công lập, ngoài công lập, trường quốc tế, trường liên cấp và nhóm lớp mầm non độc lập. Tính đến nay, đã có 23 trường và nhóm lớp đã cam kết thực hiện, gồm 9 trường công lập và 14 cơ sở ngoài công lập.
Theo ông Giang, quá trình triển khai bước đầu giúp các đơn vị xác định rõ hơn trách nhiệm trong việc cung cấp, tiếp nhận và kiểm tra thông tin liên quan đến bữa ăn. “Mô hình nhận được sự đồng thuận của các trường và phụ huynh vì thông tin không còn khép kín giữa nhà trường với đơn vị cung cấp. Khi nhiều bên cùng theo dõi, trách nhiệm giải trình cũng được nâng lên”, ông Giang cho biết thêm.
Phụ huynh phải đọc được thông tin mình cần
Đối với phụ huynh, điều quan trọng không phải là nhìn thấy thật nhiều dữ liệu kỹ thuật mà là tiếp cận được những thông tin thiết thực như hôm nay trẻ ăn món gì, nguyên liệu do đơn vị nào cung cấp, thời gian giao nhận, cơ sở nào chế biến và có cảnh báo nào liên quan hay không.
TS Huỳnh Anh Dũng, Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Thành phố Hồ Chí Minh, cho rằng việc truy xuất nguồn gốc hiện vẫn khó ngay cả với một số người hoạt động trong chuỗi cung ứng. Nếu hệ thống chứa quá nhiều thuật ngữ chuyên môn hoặc buộc người dùng thực hiện nhiều thao tác, phụ huynh khó tham gia giám sát thường xuyên.
Theo ông Dũng, thông tin cần được chuẩn hóa, trình bày ngắn gọn và có chỉ dẫn rõ ràng. Người dùng phải biết cơ sở nào cung cấp, sản phẩm được kiểm nghiệm khi nào và có thể phản ánh ở đâu. Sau khi tiếp nhận phản ánh, hệ thống cần thông báo tình trạng xử lý để người gửi biết ý kiến của mình không bị bỏ quên. “Phần lớn phụ huynh đều sử dụng điện thoại thông minh. Vấn đề là phải đưa thông tin đến họ theo cách dễ đọc, dễ kiểm tra và dễ phản ánh nhất”, ông Dũng nói.
Cơ chế phản ánh của phụ huynh cũng có thể trở thành nguồn dữ liệu cảnh báo sớm. Nếu nhiều trường cùng ghi nhận nguyên liệu có mùi lạ, giao hàng trễ hoặc nhiệt độ bảo quản không đạt yêu cầu từ một nhà cung cấp, hệ thống phải nhận diện sự trùng lặp để cơ quan quản lý kiểm tra. Đây là lợi thế mà hồ sơ giấy rời rạc khó thực hiện.
Tuy nhiên, dữ liệu chỉ đáng tin khi từng đơn vị chịu trách nhiệm về nội dung đã nhập. Nhà cung cấp không thể tự kê khai rồi mặc nhiên được công nhận. Các thông tin quan trọng phải có chứng từ đối chiếu, kết quả kiểm nghiệm hoặc xác nhận của đơn vị tiếp nhận. Hệ thống cũng cần lưu lại lịch sử chỉnh sửa để tránh việc thay đổi dữ liệu sau khi xảy ra sự cố.
Ông Nguyễn Nguyên Phương, Phó Giám đốc Sở Công Thương Thành phố Hồ Chí Minh, cho rằng muốn nâng cao hiệu quả quản lý, thành phố cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống kiểm soát, tăng cường ứng dụng khoa học – công nghệ và thúc đẩy phối hợp giữa cơ quan quản lý, đơn vị sản xuất, kinh doanh với người tiêu dùng.
Theo ông Phương, những mô hình mới cần được triển khai dựa trên kết quả cụ thể, không đánh giá bằng số lượng mã được cấp hay số cơ sở đăng ký. Tiêu chí quan trọng là khả năng truy xuất có nhanh hơn không, doanh nghiệp có tuân thủ tốt hơn không và người tiêu dùng có được bảo vệ hiệu quả hơn hay không.
Cùng với việc xây dựng nền tảng, các đơn vị phải chuẩn bị phương án vận hành khi có sự cố. Hệ thống cần xác định đầu mối phát cảnh báo, phạm vi tạm dừng sử dụng lô hàng và thời hạn doanh nghiệp giải trình. Trường học phải biết cần liên hệ cơ quan nào; phụ huynh phải nhận được thông báo thống nhất, tránh thông tin thiếu kiểm chứng lan truyền trên mạng xã hội.
Theo Sở Công Thương TP Hồ Chí Minh, Thành phố cần chuyển từ kiểm tra sau sự cố sang phòng ngừa từ sớm. Với Tick xanh, yêu cầu này có thể được cụ thể hóa bằng việc phân tích lịch sử vi phạm, kết quả kiểm nghiệm, phản ánh của trường học và tần suất bất thường của từng nhà cung cấp. Những cơ sở có nguy cơ cao cần được ưu tiên kiểm tra thay vì áp dụng cùng một tần suất cho tất cả đơn vị.
Mô hình cũng cần tạo động lực cho doanh nghiệp nghiêm túc. Những đơn vị duy trì dữ liệu đầy đủ, xử lý phản ánh nhanh và tuân thủ tốt nên được ghi nhận công khai. Ngược lại, doanh nghiệp không đáp ứng cam kết phải bị cảnh báo hoặc loại khỏi danh sách. Cơ chế này giúp trường học có thêm căn cứ lựa chọn nhà cung cấp thay vì chỉ dựa vào mức giá.
An toàn suất ăn học đường cần được kiểm soát từ nguồn thực phẩm đến bếp ăn, với trách nhiệm rõ ràng ở từng khâu. Tick xanh chỉ có giá trị khi thông tin đi kèm có thể kiểm chứng, phản ánh của phụ huynh được xử lý và sai phạm có chế tài cụ thể. Khi đó, nhà trường có thêm căn cứ lựa chọn thực phẩm, còn phụ huynh có cơ sở theo dõi bữa ăn của con.
