Đền Đuổm được xây dựng từ khoảng thế kỷ XII để thờ Anh hùng dân tộc Dương Tự Minh - vị tướng tài ba dưới triều nhà Lý. Ông là người dân tộc Tày, quê ở phủ Phú Lương xưa, có công lớn trong việc chống quân xâm lược phương Bắc, bảo vệ vững chắc vùng biên cương và xây dựng vùng đất Phú Lương trở nên trù phú.
Theo sử sách, năm 1127, ông được vua Lý Nhân Tông gả Công chúa Diên Bình. Năm 1144, ông tiếp tục được vua Lý Anh Tông gả Công chúa Thiều Dung và phong chức Phò mã Đô úy. Hơn 30 năm phò tá triều đình, Dương Tự Minh được nhân dân kính trọng bởi tinh thần “trung quân ái quốc”, hết lòng vì nước, vì dân. Sau khi ông và hai công chúa hóa tại Điểm Sơn (nay thuộc xã Phú Lương), người dân địa phương đã lập đền thờ để tưởng nhớ công lao. Hằng năm, lễ hội được tổ chức vào mùng 5 và mùng 6 tháng Giêng nhằm tri ân công đức tiền nhân, đồng thời cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu...
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử và văn hóa, năm 1993, đền Đuổm được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Năm 2017, Lễ hội đền Đuổm được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Trải qua nhiều biến động, di tích vẫn giữ được kiến trúc tam cấp gồm đền Thượng, đền Trung và hai phủ thờ các công chúa...
Lễ hội năm 2026 được tổ chức với quy mô lớn, có sự tham gia của các xã Phú Lương, Vô Tranh, Hợp Thành, Yên Trạch cùng đông đảo các tầng lớp nhân dân. Phần lễ diễn ra trang trọng với các nghi thức truyền thống như rước đất, rước nước, dựng cây nêu, dâng hương, Mộc Dục, gia quan và Đại tế. Các nghi lễ được tổ chức bài bản, đúng quy định, bảo đảm giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.
Bên cạnh phần lễ, phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao đặc sắc như thi trình diễn trang phục dân tộc, kéo co, đẩy gậy, cờ tướng, tung còn, bịt mắt đập niêu; không gian trưng bày sản phẩm văn hóa, ẩm thực địa phương; hoạt động tặng chữ đầu Xuân, bình thơ, thưởng trà và các chương trình giao lưu nghệ thuật.
Dịp này, Cổng số hóa di tích đền Đuổm cũng được nâng cấp và khai trương, góp phần quảng bá hiệu quả giá trị lịch sử - văn hóa của di tích trên nền tảng số. Lễ hội đền Đuổm năm 2026 không chỉ là hoạt động văn hóa tâm linh đầu Xuân mà còn thể hiện sự gắn kết cộng đồng, tiếp nối mạch nguồn truyền thống, góp phần bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân tộc.
