Làm chủ tiêu chuẩn từ trong hoạt động doanh nghiệp
Sáng 15/10, tại TP Hồ Chí Minh, đại diện cơ quan quản lý cùng doanh nghiệp và chuyên gia trong nước, quốc tế đã trao đổi về yêu cầu nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam tại diễn đàn “Cạnh tranh bằng định chuẩn trong thời kỳ xoay trục kinh tế”. Diễn đàn nằm trong khuôn khổ Hội nghị Thượng đỉnh Đổi mới sáng tạo Việt Nam 2026 (VIS 2026).
Các ý kiến tại diễn đàn tập trung làm rõ cách doanh nghiệp chuyển từ đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế sang làm chủ chất lượng và từng bước tham gia định hình chuẩn mực thị trường. Yêu cầu này đặt ra khi thị trường ngày càng đòi hỏi cao hơn về truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững.
Ông Mohammad Mudasser, Phó Tổng Giám đốc PwC Vietnam, cho rằng doanh nghiệp Việt cần nâng năng lực để tiến xa hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu. “Lợi thế cạnh tranh dựa trên chi phí và gia công đang thu hẹp; Việt Nam đã đi qua giai đoạn chỉ cần đáp ứng tiêu chuẩn để tham gia chuỗi giá trị. Giai đoạn tiếp theo đòi hỏi khả năng làm chủ chất lượng, công nghệ, quản trị và từng bước tạo ra những giá trị có sức tham chiếu”, ông Mohammad Mudasser nhận định.
Trong bối cảnh dòng vốn và chuỗi giá trị toàn cầu đang tái cấu trúc, các yêu cầu về kiểm kê carbon và minh bạch trong truy xuất nguồn gốc tác động trực tiếp đến khả năng tiếp cận thị trường. Cùng với giá thành và tốc độ sản xuất, doanh nghiệp phải bảo đảm chất lượng ổn định và duy trì độ tin cậy khi mở rộng quy mô.
Các ý kiến tại diễn đàn tiếp cận quá trình nâng năng lực doanh nghiệp qua ba cấp độ Adapt, Align và Author. Ở cấp độ Adapt, doanh nghiệp tiếp nhận và đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật để tham gia thị trường. Sang cấp độ Align, doanh nghiệp đưa những tiêu chuẩn ấy vào hệ thống quản trị và vận hành thường xuyên.
Cấp độ Author đặt ra khả năng tạo ra những cách làm mới được thị trường công nhận và trở thành tham chiếu cho các chủ thể khác. Để đạt đến cấp độ này, doanh nghiệp cần trải qua quá trình học hỏi và làm chủ những chuẩn mực đã được xác lập, từ đó chủ động cải tiến và nâng chất lượng sản phẩm.
Trong quá trình này, đạt chứng nhận là một bước đáp ứng những yêu cầu cụ thể. Để làm chủ tiêu chuẩn, doanh nghiệp cần duy trì chất lượng nhất quán trong hoạt động và tiếp tục cải tiến để tạo ra những cách làm hiệu quả hơn. Khả năng đáp ứng yêu cầu phải trở thành năng lực thường xuyên của doanh nghiệp.
Đổi mới sáng tạo vì thế có phạm vi rộng hơn việc ứng dụng một công nghệ mới. Doanh nghiệp có thể đổi mới mô hình hoạt động hoặc cải tiến quy trình để giải quyết hiệu quả hơn những vấn đề đang gặp phải. Khi những cải tiến được chuyển hóa thành tiêu chuẩn, doanh nghiệp có thể đo lường kết quả và tạo cơ sở để nhân rộng.
Mối quan hệ giữa tiêu chuẩn và đổi mới cần được duy trì trong suốt quá trình phát triển. Tiêu chuẩn tạo nền tảng để doanh nghiệp bảo đảm chất lượng khi mở rộng quy mô, còn những thay đổi về công nghệ và phương thức vận hành đặt ra yêu cầu tiếp tục nâng cấp tiêu chuẩn. Doanh nghiệp phải vừa duy trì chất lượng hiện có vừa chuẩn bị năng lực đáp ứng những yêu cầu mới.
Tác động của quá trình này có thể vượt ra ngoài một tổ chức. Khi doanh nghiệp đầu chuỗi nâng yêu cầu về chất lượng, các nhà cung cấp cũng phải cải thiện năng lực để đáp ứng. Những cải tiến được áp dụng và duy trì hiệu quả có thể thúc đẩy sự thay đổi trong cả chuỗi giá trị.
Tuy nhiên, khả năng lan tỏa ấy phụ thuộc vào năng lực thực tế của các bên tham gia. Doanh nghiệp cần nâng chất lượng nhân lực và đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) để tiếp nhận những yêu cầu cao hơn, từng bước chuyển từ đáp ứng sang làm chủ tiêu chuẩn.
Tạo động lực để doanh nghiệp đầu tư cho chất lượng
Đánh giá mức độ sẵn sàng của doanh nghiệp trong nước, ông Richard D. McClellan, Tổng Giám đốc điều hành Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam tại TP Hồ Chí Minh (VIFC), cho rằng một số doanh nghiệp đã vươn lên mạnh mẽ và vận hành tiệm cận chuẩn mực quốc tế. Tuy nhiên, số đông doanh nghiệp nội địa vẫn chưa đạt đến cấp độ này.
“Yêu cầu cấp thiết hiện nay là phải nâng cao năng lực toàn diện, đặc biệt ở hai trụ cột cốt lõi: đẩy mạnh tính minh bạch trong quản trị và chủ động giao tiếp bằng ngôn ngữ chuẩn mực của thị trường tài chính - thương mại toàn cầu”, ông Richard D. McClellan chia sẻ.
Về phía thị trường, cách đánh giá và lựa chọn sản phẩm ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định đầu tư của doanh nghiệp. Nếu giá thấp vẫn là yếu tố gần như duy nhất quyết định cạnh tranh, doanh nghiệp sẽ khó có đủ động lực dành nguồn lực cho những tiêu chuẩn cao hơn. Khi thị trường ghi nhận chất lượng và độ tin cậy, doanh nghiệp đầu tư dài hạn sẽ có thêm cơ hội cạnh tranh.
Ông Nguyễn Hữu Yên, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP Hồ Chí Minh, cho rằng doanh nghiệp cần gắn đổi mới sáng tạo với những bài toán thực tế như logistics xanh, chuỗi cung ứng và ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Chính sách hỗ trợ cần giúp doanh nghiệp nâng năng lực để từng bước chủ động thiết lập chuẩn mực ở những phân khúc có giá trị gia tăng cao.
Theo ông Yên, TP Hồ Chí Minh tập trung hỗ trợ xây dựng và nâng cấp phòng thí nghiệm cùng trang thiết bị kiểm định, năng lực tính toán và thử nghiệm công nghệ chiến lược. Thành phố đồng thời triển khai chính sách hỗ trợ trung tâm nghiên cứu đạt chuẩn quốc tế, thu hút chuyên gia và nhà khoa học tham gia nghiên cứu làm chủ công nghệ lõi.
Bên cạnh hạ tầng nghiên cứu, Thành phố chú trọng hỗ trợ bảo hộ sở hữu trí tuệ và chuyển giao công nghệ để đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường. Các hoạt động tư vấn định giá và đào tạo chuyển giao quy trình, tiêu chuẩn góp phần tạo điều kiện thương mại hóa và nhân rộng những kết quả đổi mới sáng tạo.
“Khung chính sách của Thành phố được xây dựng với tinh thần: Doanh nghiệp là trung tâm, viện - trường là chủ thể nghiên cứu, và Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, dẫn dắt, bảo vệ và hỗ trợ nguồn lực”, ông Nguyễn Hữu Yên nhấn mạnh.
Ông cũng đề nghị các doanh nghiệp đầu chuỗi cùng viện, trường phối hợp với Sở Khoa học và Công nghệ để đưa chính sách hỗ trợ vào thực tế, góp phần xây dựng hệ thống quy chuẩn và tiêu chuẩn kỹ thuật.
Ông Lê Minh Trung, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ phát triển công nghiệp và phát triển bền vững (Sở Công Thương TP Hồ Chí Minh), cho rằng sự phát triển của một số doanh nghiệp tiên phong chưa đủ tạo nên năng lực định chuẩn của cả nền kinh tế.
“Điều đó đòi hỏi một hệ sinh thái cùng dịch chuyển, với thể chế khuyến khích chất lượng và R&D, thị trường biết ghi nhận giá trị thay vì chỉ chọn giá thấp, cùng cộng đồng doanh nghiệp sẵn sàng đầu tư dài hạn. Đích đến là chuyển năng lực của những doanh nghiệp tiên phong thành năng lực cạnh tranh của nền kinh tế”, ông Trung nhận định.
