Nhận diện thủ đoạn đánh vào tâm lý
Bà Phạm Xuân Quỳnh, Phó Trưởng Ban Đối ngoại Chi hội phía Nam (Hiệp hội An ninh mạng Việt Nam), từng nhận cuộc gọi từ người tự xưng là công an giao thông, yêu cầu đóng phạt. Người gọi cảnh báo bà có thể bị tước giấy phép lái xe hoặc phạt tiền nặng nếu không thực hiện. Là người làm việc trong lĩnh vực an ninh mạng, bà nhận ra dấu hiệu đáng ngờ , nhưng không phải ai cũng sáng suốt được trong tình huống này.
Theo bà Quỳnh, các cuộc gọi này thường đưa ra yêu cầu phải hành động ngay và đe doạ có hậu quả nếu chậm trễ. Khi lo lắng và liên tục bị thúc ép, người nhận cuộc gọi sẽ dễ làm theo mà chưa kịp xác minh danh tính người đang liên hệ với mình. Vì vậy, sự gấp gáp là một dấu hiệu cần lưu ý để dừng lại, xem xét yêu cầu.
Không chỉ người ít sử dụng công nghệ, bất kỳ ai cũng có thể trở thành mục tiêu của đối tượng lừa đảo. Việc từng nhận diện được một cuộc gọi mạo danh không bảo đảm người dùng sẽ phát hiện những thủ đoạn khác. Nhiều người bỏ qua tin nhắn hoặc chặn liên hệ lạ và yên tâm rằng đã phòng ngừa được rủi ro, trong khi đối tượng có thể xây dựng kịch bản với nhiều tình tiết để tạo lòng tin.
Ngoài nỗi sợ, tình cảm với người thân cũng bị lợi dụng. Thông tin liên quan đến con cái hoặc cha mẹ dễ khiến người nghe lo lắng, muốn hành động ngay. Với những lời mời việc nhẹ lương cao, người nhận lại có thể chú ý đến lợi ích trước mắt mà bỏ qua tính hợp lý của đề nghị.
Bà Quỳnh khuyến nghị người dùng tự đặt câu hỏi trước khi quyết định: Bên đưa ra đề nghị được gì, bản thân được gì và có thể mất gì? Với thông báo vi phạm hoặc yêu cầu cung cấp dữ liệu để được bảo vệ, người nhận cần xác minh người liên hệ có thực sự thuộc cơ quan họ tự giới thiệu hay không.
Việc kiểm chứng càng cần thiết khi công nghệ có thể làm giả cả những dấu hiệu vốn được dùng để nhận biết người quen. Ông Nguyễn Thanh Hòa, Phó Giám đốc Trung tâm Chuyển đổi số TP Hồ Chí Minh, đề cập các hình thức lừa đảo qua thư điện tử, tin nhắn chứa đường dẫn, cùng thủ đoạn sử dụng công nghệ để giả giọng nói, hình ảnh.
Theo ông Hòa, người dùng tiếp nhận lượng thông tin lớn nhưng có thể chưa phân biệt được nguồn đáng tin cậy. Đối tượng lừa đảo khai thác sự lúng túng này, đồng thời tạo cảm giác khẩn cấp để tác động đến tâm lý. Khi hình ảnh và giọng nói giả trở nên giống thật, người nhận càng dễ tin vào nội dung được gửi đến.
Ông cũng đề cập thủ đoạn đe dọa khiến nạn nhân tự cô lập, sau đó sử dụng hình ảnh của họ để gây sức ép với gia đình. Sự kết hợp giữa thao túng tâm lý và công nghệ làm giả nội dung có thể khiến cả nạn nhân lẫn người thân hoang mang.
Bởi vậy, một hình ảnh chân thực hoặc giọng nói giống người quen chưa đủ để quyết định cung cấp dữ liệu hay thực hiện giao dịch. Nếu yêu cầu có dấu hiệu bất thường, người nhận cần xác minh trước khi hành động.
Bà Quỳnh cho rằng người dân không nhất thiết phải mua hoặc trực tiếp sử dụng từng công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), nhưng nên tìm hiểu công nghệ có thể tạo ra nội dung như thế nào. Hiểu biết này giúp họ có cơ sở xem xét một đoạn video hoặc giọng nói đáng ngờ, thay vì tin ngay vì thấy quá giống thật.
Theo bà, lời khuyên chậm lại chỉ có ý nghĩa khi khoảng dừng được dùng để đánh giá thông tin và yêu cầu vừa nhận. Nếu chưa hiểu nguy cơ rồi vẫn tiếp tục làm theo, người dùng có thể bị cuốn trở lại vào kịch bản của đối tượng.
Biết cách xử lý khi phát hiện bất thường
Không phải lúc nào người dùng cũng nhận ra dấu hiệu lừa đảo trước khi bấm vào đường dẫn, cung cấp thông tin hoặc chuyển tiền. Khi phát hiện bất thường, họ cần biết phải dừng việc gì, bảo vệ tài khoản ra sao và liên hệ nơi nào. Sự hoang mang có thể khiến người gặp sự cố tiếp tục làm theo yêu cầu hoặc xóa những thông tin cần giữ lại.
Luật sư Trần Nhật Hoàng, Cố vấn Pháp lý và Đối ngoại Chi hội phía Nam (Hiệp hội An ninh mạng Việt Nam), cho rằng trước hết người dùng cần bình tĩnh, dừng tương tác và không cung cấp thêm dữ liệu. Việc xử lý phải chú ý đến nguy cơ đối với tài khoản, thiết bị, đồng thời ghi nhận sự cố để đề nghị hỗ trợ.
Nếu đã chuyển tiền hoặc sự việc liên quan đến tài khoản ngân hàng, người dùng cần liên hệ ngân hàng để thông báo và được hướng dẫn. Với tài khoản có nguy cơ bị ảnh hưởng, luật sư Hoàng cũng đề cập việc thay đổi mật khẩu nhằm hạn chế rủi ro tiếp diễn.
Cùng với bảo vệ tài khoản, người gặp sự cố cần lưu giữ nội dung trao đổi và thông tin giao dịch. Việc vội xóa tin nhắn có thể làm mất những dữ liệu cần thiết để đơn vị tiếp nhận xem xét diễn biến. Luật sư Hoàng khuyến nghị người dùng giữ lại chứng cứ, liên hệ các cơ quan, tổ chức có giao dịch liên quan để đề nghị ghi nhận sự việc.
Trong khi đó, ông Nguyễn Thanh Hòa nhấn mạnh ba việc cần ghi nhớ: Dừng lại, lưu bằng chứng và báo sự việc để được hỗ trợ. Người dân có thể trình báo cơ quan công an tại địa phương, cung cấp những thông tin đã ghi nhận để phục vụ việc xử lý.
Tuy nhiên, thông báo sự cố và đề nghị hỗ trợ không đồng nghĩa chắc chắn lấy lại được tiền. Luật sư Hoàng lưu ý việc thu hồi khoản tiền đã mất trên thực tế có thể rất khó khăn. Người dùng cần sớm liên hệ các đơn vị liên quan, đồng thời không tiếp tục thực hiện yêu cầu của đối tượng.
Những hướng dẫn này cần được phổ biến cùng với cảnh báo về thủ đoạn lừa đảo. Người dân cần biết cách phản ứng trong từng tình huống, từ dừng tương tác khi bị thúc ép đến bảo vệ tài khoản, giữ thông tin và tìm nơi hỗ trợ nếu đã phát sinh giao dịch. Hướng dẫn cụ thể sẽ giúp họ bớt lúng túng khi phải đưa ra quyết định.
Theo bà Quỳnh, việc phổ biến kỹ năng cần được duy trì thường xuyên bởi các đối tượng liên tục thay đổi cách tiếp cận. Người trưởng thành phải giao tiếp, làm việc và sử dụng Internet hằng ngày, nên khó tránh hoàn toàn những liên hệ có nguy cơ. Kiến thức từng giúp nhận diện một thủ đoạn cần được cập nhật để ứng phó với tình huống mới.
Bà cho rằng, tìm hiểu công nghệ cũng là một phần của học tập suốt đời. Bên cạnh kiến thức trong sách vở, người dân cần học thêm kỹ năng và kinh nghiệm để bảo vệ bản thân. Việc hiểu cách đối tượng tạo lòng tin, gây sức ép sẽ giúp mỗi người biết khi nào cần dừng lại kiểm chứng; nếu sự cố xảy ra, họ biết nơi tìm kiếm hỗ trợ và những thông tin phải giữ lại.
