Hành trình tri ân chạm đến trái tim - Bài 4: ADN mở lối cho những cuộc đoàn tụ sau hơn nửa thế kỷ

Những khoảnh khắc vỡ òa xúc động

Giữa hàng vạn ngôi mộ ở nghĩa trang liệt sĩ, mỗi kết quả đối sánh ADN thành công đều mang theo hy vọng nối lại một cuộc đoàn tụ xúc động sau nhiều năm chia cắt. Với gia đình liệt sĩ Nguyễn Quốc Hội (quê ở phường Bắc Gianh, tỉnh Quảng Trị), ngày nhận được kết quả giám định ADN là khoảnh khắc vỡ òa trong xúc động mà ba thế hệ đã chờ đợi suốt hơn 50 năm.

Tháng 6/2025, thân nhân liệt sĩ Nguyễn Quốc Hội được lực lượng chức năng thu nhận mẫu sinh phẩm trong đợt đầu tiên triển khai tại Quảng Trị. Sau quá trình giám định và đối sánh, phần mộ của ông được xác định đang an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ huyện Đức Cơ (tỉnh Gia Lai cũ). Đây là cuộc đoàn tụ đặc biệt sau hơn nửa thế kỷ tìm kiếm và đợi chờ. Đó không đơn thuần chỉ là kết quả chính xác của khoa học mà còn là ngày hành trình tìm kiếm người thân kéo dài ba thế hệ được khép lại.

Từ khi nhận giấy báo tử, cha mẹ liệt sĩ Nguyễn Quốc Hội chưa bao giờ nguôi hy vọng tìm được nơi con mình yên nghỉ. Họ đi qua nhiều nghĩa trang, lần theo từng nguồn tin ít ỏi rồi lại trở về trong nỗi chờ đợi. Khi hai cụ lần lượt qua đời, mong mỏi ấy được trao lại cho các con, rồi tiếp tục được thế hệ cháu gìn giữ như một lời hứa với người đã khuất.

Trong ký ức của bà Nguyễn Thị Lan (66 tuổi, em gái liệt sĩ), người anh trai Nguyễn Quốc Hội vẫn mãi là chàng giáo viên trẻ hiền lành, tận tụy với học trò. Trước ngày nhập ngũ tháng 1/1971, người anh vẫn mang kẹo về cho các em nhỏ, dặn phải chăm chỉ học hành để sau này tiếp tục gieo con chữ cho trẻ em quê hương. Chỉ hơn một năm sau, gia đình nhận được giấy báo tử. Cha mẹ bà lúc còn sống luôn đau đáu mong tìm được mộ của anh. Đến ngày nhận tin xác định được nơi anh Hội yên nghỉ, cả gia đình ai cũng nghẹn ngào. Cuối cùng, người anh thân thương của bà đã trở về...

Anh Nguyễn Thái Dương, cháu trai liệt sĩ Nguyễn Quốc Hội vẫn nhớ như in ngày anh nhận cuộc điện thoại thông báo kết quả đối sánh ADN. “Khoảnh khắc ấy tôi gần như lặng người. Việc đầu tiên là gọi báo tin cho tất cả người thân, rồi thắp nén hương lên bàn thờ báo với ông bà nội và ba tôi rằng cuối cùng gia đình đã tìm được phần mộ của bác Hội. Đây thực sự là cuộc đoàn tụ đặc biệt, khép lại hơn nửa thế kỷ mong ngóng của ba thế hệ trong gia đình”, anh Dương xúc động chia sẻ.

Trong căn nhà nhỏ bên dòng sông Gianh, những giọt nước mắt ngày đoàn tụ là sự vỡ òa sau nhiều thập niên chờ đợi. Đối với gia đình liệt sĩ Nguyễn Quốc Hội, kết quả giám định ADN không chỉ xác định nơi yên nghỉ của người thân mà còn trả lại danh tính cho một người lính đã hiến dâng tuổi xuân của mình cho độc lập, tự do của Tổ quốc. Sau hơn nửa thế kỷ, người chiến sĩ ấy cuối cùng đã được trở về với chính tên tuổi của mình.

Câu chuyện của gia đình liệt sĩ Nguyễn Quốc Hội cũng mở ra niềm hy vọng cho hàng nghìn gia đình khác đang chờ đợi tin người thân. Mỗi kết quả đối sánh ADN thành công không chỉ là thành tựu của khoa học, mà còn là lời khẳng định dù chiến tranh đã lùi xa, đất nước vẫn không ngừng tìm kiếm để những người đã hy sinh được tri ân bằng đúng tên mình.

Niềm vui đoàn tụ của gia đình liệt sĩ Nguyễn Quốc Hội giống như một tia sáng giữa hành trình còn rất dài. Bởi trên mảnh đất Quảng Trị hôm nay, vẫn còn hàng vạn ngôi mộ mang dòng chữ “Liệt sĩ chưa xác định được thông tin”, vẫn còn hàng nghìn gia đình trên khắp mọi miền đất nước lặng lẽ chờ một cuộc điện thoại, một kết quả giám định ADN hay một tin báo từ lực lượng quy tập để biết người thân của mình đang nằm lại nơi đâu. Với họ, thời gian dường như vẫn dừng lại ở ngày người lính khoác ba lô lên đường.

Ở tuổi 66, ông Võ Văn Bẩm, xã Đông Trạch, tỉnh Quảng Trị, vẫn chưa một ngày thôi nhắc đến người anh trai là liệt sĩ Võ Xuân Cư, chiến sĩ Đại đội 3, Tiểu đoàn 800-KH, nhập ngũ tháng 5/1965 và hy sinh trong những năm tháng ác liệt nhất của cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ. Suốt nhiều năm qua, gia đình ông đã nhiều lần trở lại chiến trường xưa.

Từ các nghĩa trang liệt sĩ ở Quảng Trị đến những địa danh từng diễn ra các trận đánh, ở đâu có thông tin, ở đó có dấu chân của những người em đi tìm anh. Họ dò từng danh sách, gặp từng cựu chiến binh, hỏi từng người dân lớn tuổi với hy vọng nhặt nhạnh thêm một mảnh ký ức còn sót lại. Nhưng rồi, hết chuyến đi này đến chuyến đi khác, người anh vẫn chưa trở về. Dẫu vậy, chưa ai trong gia đình từng nghĩ sẽ dừng lại.

Tháng 2/2026, khi lực lượng chức năng tổ chức thu nhận mẫu sinh phẩm ADN cho thân nhân liệt sĩ chưa xác định được danh tính, ông Bẩm có mặt từ rất sớm. Đối với người em đã đi qua hơn nửa cuộc đời trong chờ đợi, đó không đơn thuần là một buổi lấy mẫu sinh học. Đó là thêm một cơ hội để nối lại cuộc tìm kiếm đã kéo dài hơn nửa thế kỷ.

Ông Võ Văn Bẩm xúc động nói: Mỗi dịp 27/7 hay ngày giỗ của anh ghi trên giấy báo tử là 21/12/1965, gia đình đều làm mâm cơm cúng thật tươm tất. Gia đình chỉ mong một ngày nào đó tìm được anh, đưa anh về bên cạnh phần mộ của cha mẹ và tiên tổ để anh được trở về với quê hương, nguồn cội. Có như vậy gia đình mới thực sự yên lòng.

Điều ông Bẩm mong mỏi cũng là nỗi niềm của bao gia đình liệt sĩ trên cả nước. Với họ, chiến tranh chưa kết thúc khi người thân vẫn chưa được gọi đúng tên, khi trên bàn thờ vẫn còn một khoảng trống và khi mỗi mùa tháng Bảy về, nỗi nhớ vẫn nguyên vẹn như ngày nhận tờ giấy báo tử năm nào...

Nối dài hy vọng tìm lại tên các liệt sĩ

Với thân nhân liệt sĩ, mỗi lần lấy mẫu sinh phẩm là thêm một lần gửi gắm hy vọng, thì với cán bộ làm nhiệm vụ đó là cuộc chạy đua với thời gian. Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, nhiều hồ sơ đã thất lạc, địa danh thay đổi, nhân chứng lịch sử ngày càng ít đi. Đặc biệt, những thân nhân thuộc dòng ngoại - nguồn mẫu quan trọng trong giám định ADN phần lớn đều đã cao tuổi. Mỗi ngày trôi qua có thể là một cơ hội bị bỏ lỡ để tìm lại danh tính cho một liệt sĩ.

Từ thực tế ấy, Công an tỉnh Quảng Trị phối hợp với Cục C06 (Bộ Công an), Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh và các đơn vị liên quan khẩn trương rà soát dữ liệu, xác minh thân nhân, tổ chức thu nhận mẫu sinh phẩm ADN. Có những chuyến công tác, cán bộ vượt hàng trăm km đến tận nhà những cụ già gần 90 tuổi để kịp lưu giữ một mẫu sinh phẩm, nối dài hy vọng tìm lại tên các liệt sĩ.

Đại úy Vũ Hoàng Anh Tuấn, cán bộ Phòng Cảnh sát Quản lý hành chính về trật tự xã hội, Công an tỉnh Quảng Trị cho biết, thu nhận mẫu ADN không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn mà còn là trách nhiệm, sự tri ân đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc. Khi nhiều thân nhân đã tuổi cao, cán bộ, chiến sĩ luôn tranh thủ từng ngày, đến tận nơi rà soát thông tin, lấy mẫu sinh phẩm, giúp các gia đình sớm có cơ hội tìm lại người thân.

Ở một mặt trận khác, cán bộ, chiến sĩ Đội 584, Phòng Chính trị, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị vẫn lặng lẽ khai quật, lấy mẫu hài cốt phục vụ giám định ADN. Mỗi phần mộ được mở theo quy trình nghiêm ngặt, từng mẫu xương, mẫu răng được bảo quản cẩn trọng trước khi chuyển đến cơ quan chuyên môn. Sau mỗi thao tác kỹ thuật là sự trân trọng với những người lính đã hy sinh và hy vọng trả lại tên tuổi cho các anh.

Đại úy Nguyễn Văn Hùng, thành viên Đội 584 cho biết, mỗi lần mở một phần mộ, cán bộ, chiến sĩ luôn thực hiện bằng sự trân trọng và biết ơn. Bởi dưới lớp đất ấy không chỉ là hài cốt của một người lính đã hy sinh vì Tổ quốc, mà còn là nỗi mong chờ suốt nhiều thập kỷ của một gia đình nơi quê nhà.

Đến cuối tháng 6/2026, Quảng Trị đã cập nhật thông tin 4.446 liệt sĩ chưa xác định danh tính lên Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, thu nhận 2.771 mẫu ADN thân nhân của 2.138 liệt sĩ phục vụ đối sánh, xác định danh tính. Ở tỉnh có hơn 22.500 phần mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin tại các nghĩa trang liệt sĩ cần được khai quật, lấy mẫu và số hóa dữ liệu. Tỉnh đang triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm bằng quyết tâm và trách nhiệm cao nhất.

Đại tá Trương Viết Hải, Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị khẳng định: Công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ chính trị đặc biệt, mà còn là hành trình tri ân đối với những người đã hiến dâng tuổi xuân vì độc lập, tự do của dân tộc. Với lực lượng làm nhiệm vụ, mỗi nguồn tin về liệt sĩ là một tia hy vọng, mỗi dấu tích được tìm thấy là thêm một cơ hội đưa đồng đội trở về. Đặc biệt, đó còn là “mệnh lệnh từ trái tim” – tiếng gọi của lương tri, nghĩa tình đồng chí, đồng đội và đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc, để tiếp tục hành trình đưa các anh trở về đúng với tên tuổi, quê hương và gia đình.

Mỗi kết quả đối sánh ADN thành công không chỉ trả lại danh tính cho một người lính, mà còn nối lại cuộc đoàn tụ dang dở hơn nửa thế kỷ, đem đến sự bình yên cho những gia đình đã mang theo nỗi chờ đợi qua nhiều thế hệ. Trên mảnh đất Quảng Trị, nơi mỗi ngọn núi, dòng sông, cánh rừng đều in dấu những năm tháng khốc liệt của chiến tranh, hành trình đưa đồng đội trở cũng là hành trình lưu giữ ký ức và những giá trị thiêng liêng. Nơi đây còn là địa chỉ đỏ để các thế hệ hôm nay và mai sau tìm về, lắng nghe câu chuyện về những con người đã viết nên lịch sử bằng sự hy sinh cao cả.

Bài cuối: Từ khói lửa chiến tranh đến khát vọng hòa bình