‘Mái nhà chung’ lưu giữ thanh âm Ca Huế

Tối thứ Ba hằng tuần, trong không gian nhỏ ở số 25 Lê Lợi (TP Huế), tiếng đàn tranh, đàn nguyệt… lại ngân lên dìu dặt. Không bán vé, không sân khấu cầu kỳ, chỉ có những nghệ nhân, nghệ sĩ và người yêu Ca Huế quây quần bên nhau để giữ lấy một “mạch sống” của di sản. Hơn bốn thập kỷ qua, những con người ấy vẫn lặng lẽ vun bồi tình yêu với Ca Huế bằng tất cả sự say mê và trách nhiệm với văn hóa truyền thống.

Ông Võ Quê, Chủ nhiệm câu lạc bộ Ca Huế nhớ lại, ngày 20/8/1983, Câu lạc bộ Ca Huế chính thức được thành lập. Đến nay, sau 43 năm hoạt động, câu lạc bộ vẫn bền bỉ duy trì nhiều chương trình đưa Ca Huế đến gần hơn với cộng đồng. Không chỉ phục vụ du lịch, các nghệ nhân còn đưa Ca Huế vào trường học, vào các cơ sở tôn giáo để lan tỏa nghệ thuật truyền thống.

“Đặc biệt, chương trình Ca Huế thính phòng tại 25 Lê Lợi duy trì từ năm 2013 đến nay đã trở thành điểm hẹn quen thuộc của những người yêu di sản. Đó cũng là môi trường để các em học sinh tiểu học đến cảm nhận Ca Huế, hiểu hơn về di sản quê hương”, ông Võ Quê chia sẻ.

Theo ông, “hồn” của Ca Huế trước hết bắt nguồn từ tình yêu quê hương, tình yêu xứ Huế. Vùng đất cố đô với cảnh sắc thơ mộng, con người hiền hòa, nhân hậu đã tạo nên môi trường văn hóa đặc biệt để gìn giữ các giá trị truyền thống. Chính không gian ấy đã nuôi dưỡng nghệ thuật Ca Huế qua nhiều thế kỷ.

Có nguồn gốc từ thế kỷ XVI, phát triển từ nhã nhạc cung đình, Ca Huế đã đồng hành với biết bao thế hệ nghệ nhân, nghệ sĩ. Điều khiến những người làm nghề vui mừng hôm nay là ngày càng có nhiều bạn trẻ tìm đến với di sản. 

“Chúng tôi rất vui khi được mang Ca Huế đang đến gần hơn với khán giả Thủ đô và được các bạn trẻ đón nhận bằng sự yêu thích, trân trọng…”, ông Võ Quê chia sẻ.

Ông Võ Quê cũng nhắc lại một câu chuyện thú vị trong dòng chảy giao thoa văn hóa Bắc - Trung. Những năm 1920, hai nhà thơ đất Bắc là Á Nam Trần Tuấn Khải và Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu từng sáng tác nhiều bài theo làn điệu Ca Huế, đến nay vẫn được các nghệ nhân xứ Huế biểu diễn. Với bác Quê, đó là minh chứng cho sức lan tỏa bền bỉ của loại hình nghệ thuật này.

Giữa đời sống hiện đại, điều khiến những người tâm huyết với Ca Huế trăn trở nhất là làm sao để người trẻ hiểu và yêu di sản. Ông Võ Quê tâm niệm: “Vô tri bất mộ”, không hiểu thì khó có thể yêu sâu sắc. Vì thế, muốn bảo tồn âm nhạc truyền thống, cần tạo điều kiện để giới trẻ được tiếp cận, được nghe, được trải nghiệm nhạc cụ, làn điệu và không gian diễn xướng.

“Càng có nhiều hoạt động, nhiều tổ chức sinh hoạt thì giới trẻ càng có cơ hội đến gần hơn với di sản. Những giá trị truyền thống vẫn luôn là huyết mạch để đời sống đương đại thăng hoa”, ông Quê nói.

Cùng chung nỗi trăn trở ấy, Nghệ sĩ Ưu tú (NSƯT) Kim Vàng, hơn 20 năm giảng dạy tại Học viện Âm nhạc Huế chia sẻ, nếu không được truyền dạy và gìn giữ bài bản, Ca Huế có nguy cơ mai một theo thời gian. Theo bà, việc tạo ra những không gian biểu diễn, học tập và trải nghiệm dành cho người trẻ chính là cách “hâm nóng” sức sống của di sản.

“Một niềm hạnh phúc của chúng tôi là được mang lời ca tiếng hát đi khắp mọi miền đất nước từ Bắc chí Nam…”, NSƯT Kim Vàng chia sẻ. 

Huế hiện có nhiều festival, nhiều chương trình tôn vinh nghệ nhân và các hoạt động dành cho Ca Huế. Không gian biểu diễn trên sông Hương hay mô hình thính phòng đều mang nét riêng rất đặc biệt. Tuy nhiên, điều mà những nghệ sĩ mong chờ lúc này là hồ sơ Ca Huế sớm được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể.

Ở thế hệ trẻ, niềm đam mê với Ca Huế vẫn đang được tiếp nối theo những cách mới mẻ hơn. Anh Nguyễn Lương Ngọc Khánh, một nhạc công trẻ của câu lạc bộ kể, từ nhỏ anh đã nghe Ca Huế đến mức “ngấm vào trong người”. Chính tình yêu ấy khiến anh quyết định chuyển sang học đàn, nối tiếp truyền thống gia đình.

Sau quá trình học chính quy, anh bắt đầu nghiên cứu sâu hơn về Ca Huế và tìm cách làm mới loại hình này để phù hợp với hơi thở đương đại. Theo anh, âm nhạc truyền thống cũng cần thích ứng với nhịp sống hiện đại, nhưng sự đổi mới phải dựa trên nền tảng giữ gìn cốt cách cổ truyền.

“Chúng tôi muốn Ca Huế có diện mạo mới hơn, nhưng cái cổ kính, cái hồn di sản vẫn phải giữ…”, anh Khánh bày tỏ.

Từ khi có câu lạc bộ Thính phòng, gia đình anh luôn gắn bó với nơi này. Nhiều thành viên trẻ trong câu lạc bộ là con em của các nghệ nhân lâu năm. Có em từ 3 - 4 tuổi đã theo cha mẹ đến sinh hoạt, đến nay trở thành “kép chính” trong các buổi biểu diễn. Ban đầu chỉ là làm quen, rồi dần dần say mê lúc nào không hay.

“Điều khiến những người trẻ gắn bó với Ca Huế không đơn thuần là chuyện biểu diễn hay thu nhập. Quan trọng nhất vẫn là nhiệt huyết giữ gìn và phát huy di sản”, anh Khánh khẳng định.

Đặc biệt, Ca Huế thính phòng vốn là dòng nhạc bác học với kỹ thuật rất cao, từ lời ca, cách nhả chữ đến luyến láy đều tinh tế. Để hát được Ca Huế không chỉ cần vài năm đào tạo mà đôi khi phải mất cả chục năm khổ luyện. Cũng bởi sự cầu kỳ ấy mà ngày nay số lượng học sinh, sinh viên theo học ngày càng ít hơn. Dẫu vậy, những nghệ sĩ trẻ vẫn kiên trì giữ lấy “cái gốc”, giữ lối diễn mộc, hát thật, đàn thật… trong không gian thính phòng để tạo cảm giác gần gũi với công chúng.

Bên cạnh biểu diễn trực tiếp, câu lạc bộ cũng tận dụng các nền tảng như Facebook, YouTube để lan tỏa Ca Huế tới đông đảo người nghe trẻ tuổi. Với họ, bảo tồn không có nghĩa là đóng khung di sản trong quá khứ, mà là tìm cách để di sản tiếp tục sống trong đời sống hôm nay.

Giữa nhịp sống hiện đại, những câu hát Ca Huế vẫn chậm rãi ngân vang trên dòng Hương Giang, trong căn phòng nhỏ bên bờ sông hay qua màn hình điện thoại của người trẻ… Phía sau những thanh âm ấy là biết bao con người đang lặng thầm giữ lửa, để “hồn Huế” không phai trong dòng chảy thời gian.