Từ góc nhìn của Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Tất Dong, nguyên Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Khuyến học Việt Nam, vấn đề này cần được nhìn nhận trong cả quá trình hình thành, bồi dưỡng và sử dụng người tài.
Phát triển nhân tài phải bắt đầu từ giáo dục
Nhân tài không tự nhiên xuất hiện mà hình thành qua một quá trình học tập, rèn luyện và phát triển năng lực. Theo Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Tất Dong, giáo dục giữ vai trò nền tảng trong quá trình này. Vì vậy, muốn có đội ngũ nhân tài đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước, cần có sự chuẩn bị lâu dài, thay vì chỉ tập trung tìm kiếm những người đã có thành tích nổi bật.
Mỗi người có những khả năng và thế mạnh riêng, nhưng để biến tiềm năng thành năng lực chuyên môn, cần được học tập và làm việc trong những điều kiện phù hợp. Với những người đã trưởng thành về chuyên môn, việc học tập và phát triển năng lực ngày càng gắn với tinh thần tự học, tự rèn luyện. Nếu ngừng học hỏi, không tiếp tục tu dưỡng, người có tài cũng có thể tụt hậu, không đáp ứng được yêu cầu mới. Bởi vậy, đào tạo nhân tài cần được nhìn nhận như một quá trình liên tục, chứ không phải công việc chỉ diễn ra ở một giai đoạn nhất định.
Từ góc độ này, giáo dục đại học có vai trò quan trọng trong việc đào tạo nhân tài. Giáo dục phổ thông tạo nền tảng kiến thức ban đầu, còn đào tạo nghề giúp người học hình thành những kỹ năng cần thiết. Tuy nhiên, để trở thành chuyên gia giỏi trong một lĩnh vực, người học cần được đào tạo chuyên sâu, có khả năng nghiên cứu và tiếp cận những thành tựu khoa học, công nghệ mới.
Nhân tài không nhất thiết phải giỏi mọi lĩnh vực. Một bác sĩ, kỹ sư, kiến trúc sư hay nhà khoa học đều cần kiến thức chuyên môn vững vàng, đồng thời có hiểu biết đủ rộng để giải quyết những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn. Do đó, đầu tư cho giáo dục đại học, nghiên cứu khoa học và cơ hội học tập liên tục là những việc cần được chú trọng trong quá trình phát triển nhân tài.
Trong phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương 4 khóa XIV, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng đặt vấn đề phát hiện, đào tạo nhân tài trong nước làm nền tảng lâu dài, đồng thời tăng cường kết nối nhân tài trong nước với người Việt Nam ở nước ngoài và các chuyên gia quốc tế. Định hướng này cho thấy phát triển nhân tài không thể chỉ trông chờ vào việc thu hút những người đã thành danh, mà cần có sự chuẩn bị từ sớm, từ khâu giáo dục, đào tạo đến quá trình làm việc và nghiên cứu.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Tất Dong, nói đến nhân tài không thể chỉ nói đến tài năng mà còn phải chú trọng phẩm chất của người đó. Quan niệm của cha ông về “hiền tài” nhấn mạnh sự gắn bó giữa tài năng và đạo đức. Đây cũng là yêu cầu được đặt ra trong phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương 4 khóa XIV. Khi đề cập đến đổi mới công tác cán bộ và chính sách thu hút, sử dụng nhân tài, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh việc đánh giá con người phải dựa trên kết quả công việc, đồng thời xem xét độ khó của nhiệm vụ, điều kiện thực hiện và giá trị lâu dài. Thành tích không thể thay thế yêu cầu về chính trị, đạo đức và liêm chính.
Cách tiếp cận này đặt ra yêu cầu đánh giá nhân tài một cách toàn diện. Kết quả công việc là căn cứ quan trọng, nhưng bên cạnh đó còn phải xem xét cách thức thực hiện nhiệm vụ, tinh thần trách nhiệm và khả năng đóng góp lâu dài. Một người có chuyên môn tốt nhưng thiếu trách nhiệm hoặc không giữ gìn phẩm chất sẽ khó tạo ra giá trị bền vững.
Yêu cầu này càng đáng chú ý trong bối cảnh đất nước cần đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học, cán bộ quản lý và những người có năng lực giải quyết các vấn đề mới. Những người được giao trọng trách không chỉ cần giỏi chuyên môn mà còn phải có khả năng đưa kiến thức vào thực tiễn, làm việc vì lợi ích chung và chịu trách nhiệm về quyết định của mình.
Trao quyền, tạo điều kiện để người tài cống hiến
Khi người có năng lực đã trưởng thành, yêu cầu đặt ra là giao cho họ công việc phù hợp và trao cơ hội để chủ động thực hiện. Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Tất Dong cho rằng, nếu người tài luôn phải dè dặt, không dám nêu ý kiến hoặc không được khuyến khích thử nghiệm cách làm mới thì khả năng sáng tạo khó phát huy. Muốn có những sáng kiến và kết quả mới, cần có không gian để con người suy nghĩ, đề xuất và hành động, đồng thời chịu trách nhiệm về việc mình làm.
Định hướng này phù hợp với yêu cầu được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu trong phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương 4 khóa XIV về việc căn cứ nhiệm vụ chiến lược để tìm người, giao việc, trao quyền và bảo đảm nguồn lực. Cơ quan sử dụng nhân tài cần giao nhiệm vụ tương xứng, tạo điều kiện để người được giao việc làm chủ công nghệ, xây dựng đội ngũ và chuyển giao tri thức. Việc ghi nhận, đãi ngộ cũng cần công bằng giữa người được thu hút từ bên ngoài với những người đã và đang cống hiến trong cơ quan, tổ chức.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Tất Dong, điều kiện làm việc là một trong những yếu tố quan trọng nhất để người tài yên tâm cống hiến. Đó có thể là phòng thí nghiệm, trang thiết bị, nguồn lực thực hiện nghiên cứu, cơ hội tiếp xúc thực tiễn hoặc cơ chế cần thiết để triển khai một công trình, dự án. Thu nhập và chế độ đãi ngộ cũng cần được quan tâm, nhưng không thể thay thế những điều kiện trực tiếp phục vụ công việc.
Bên cạnh nguồn lực, môi trường làm việc cũng có ý nghĩa quyết định. Người có năng lực cần được lắng nghe, được trình bày quan điểm chuyên môn và có cơ hội đóng góp một cách thẳng thắn. Nếu còn tâm lý e ngại, không dám nói thật hoặc không thể chủ động trong công việc, nhiều ý tưởng có giá trị có thể không được đưa ra thực hiện.
Thu hút được người tài mới là bước đầu; điều quan trọng hơn là họ có được giao việc phù hợp, có đủ điều kiện làm việc và có thể phát huy năng lực hay không. Từ câu chuyện đào tạo nhân tài gắn với giáo dục và rèn luyện phẩm chất đến yêu cầu trao quyền, bảo đảm nguồn lực khi sử dụng, ý kiến của Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Tất Dong góp thêm góc nhìn thực tiễn đối với những vấn đề Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra tại Hội nghị Trung ương 4 khóa XIV. Trọng dụng nhân tài vì thế cần được nhìn nhận từ cả quá trình, từ phát hiện, đào tạo đến sử dụng và tạo điều kiện để họ cống hiến.
