Trong kỷ nguyên số, "trọng hiền tài" không chỉ dừng lại ở khâu tuyển chọn, mà cốt lõi là trao đúng cơ hội và tạo môi trường đủ lớn để những năng lực vượt trội bộc lộ và cống hiến.
Cần môi trường để những tiềm năng khác biệt được nuôi dưỡng
Kết luận số 105-KL/TW đặt mục tiêu thu hút và trọng dụng nhân tài vào các lĩnh vực mũi nhọn như AI, bán dẫn, lượng tử. Là người từng trực tiếp dẫn dắt nhiều thế hệ học sinh tham gia các kỳ thi Olympic toán học quốc tế, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Giáo dục (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho rằng, chúng ta đã có những nền tảng đáng quý để phát hiện và bồi dưỡng nhân tài, thể hiện qua truyền thống hiếu học, chất lượng của một bộ phận học sinh xuất sắc và những thành tích quốc tế đáng tự hào. Tuy nhiên, nếu đặt mục tiêu phát triển nhân lực trình độ cao trong các lĩnh vực như AI, bán dẫn hay công nghệ lượng tử, có lẽ chúng ta cần nhìn nhận rằng phát hiện được học sinh có năng lực vượt trội mới chỉ là bước đầu; tạo được môi trường để năng lực ấy trưởng thành mới là thước đo thực sự của một hệ thống giáo dục.
Một kỳ thi có thể nhận diện rất tốt khả năng giải quyết những câu hỏi khó, nhưng nhân tài trong khoa học và công nghệ còn cần nhiều phẩm chất khác: Khả năng đặt ra những câu hỏi chưa có lời giải, sự kiên trì trước thất bại, tư duy liên ngành và tinh thần dấn thân vào những vấn đề chưa ai biết chắc đáp án. Những phẩm chất ấy không phải lúc nào cũng bộc lộ qua điểm số hay thành tích thi cử. Vì vậy, điều chúng ta cần không chỉ là một hệ thống tuyển chọn tinh hoa, mà còn là một môi trường đủ mở, đủ sâu và đủ kiên nhẫn để những tiềm năng khác biệt được tiếp tục nuôi dưỡng, kể cả khi con đường phát triển của các em không giống số đông.
Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Vinh luôn cho rằng cần đặt kỳ vọng cao vào học sinh. Đó là niềm tin rằng mỗi em đều có tiềm năng để tiến xa hơn chính mình, nếu được trao cơ hội, được hướng dẫn đúng cách và được học trong một môi trường đủ thách thức. Khi nền tảng giáo dục chung được nâng lên, chúng ta không chỉ có thêm nhiều người giỏi, mà còn mở rộng cơ hội để những tài năng chưa từng được nhận diện có thể xuất hiện. Nhân tài không chỉ cần được phát hiện sớm, mà còn cần được trao đúng cơ hội để bộc lộ khả năng.
Dĩ nhiên, những học sinh có năng lực đặc biệt vẫn cần được phát hiện và bồi dưỡng chuyên sâu. Nhưng đó nên là sự tiếp nối của một nền giáo dục tốt cho tất cả. Tuyển chọn giúp chúng ta nhận ra những tài năng đang có; nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông giúp đất nước mở rộng nguồn tài năng có thể có.
Một điểm nghẽn lớn được Kết luận số 105-KL/TW chỉ ra là môi trường làm việc đôi khi còn khép kín, cào bằng và sợ người giỏi. Để những tài năng trẻ sau khi được đào tạo không cảm thấy bức bối rồi tìm đường ra nước ngoài, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Vinh cho rằng, vấn đề không phải làm sao giữ người tài ở lại trong nước, mà làm thế nào để họ có thể phát huy năng lực tốt nhất, dù đang làm việc ở đâu. Một nhà khoa học có thể làm việc ở nước ngoài vì cần một phòng thí nghiệm tốt hơn, một cộng đồng học thuật rộng hơn hay cơ hội theo đuổi những câu hỏi mà trong nước chưa đủ điều kiện đáp ứng. Điều đó không nhất thiết đồng nghĩa với việc họ quay lưng với quê hương. Ra nước ngoài không có nghĩa là ngừng cống hiến; điều đáng tiếc hơn là để khoảng cách địa lý trở thành khoảng cách trong hợp tác và chia sẻ tri thức. Tất nhiên, để những người đã tích lũy kinh nghiệm quốc tế muốn trở về và cống hiến lâu dài, chúng ta cần xây dựng các cơ sở nghiên cứu và đào tạo có quyền tự chủ thực chất, có khả năng tuyển dụng người giỏi, phân bổ nguồn lực linh hoạt và chấp nhận những hướng nghiên cứu mới chưa chắc đem lại kết quả ngay.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Vinh, tự chủ không chỉ là câu chuyện về tài chính hay tổ chức bộ máy, mà cốt lõi là trao quyền cho những người có năng lực, đồng thời tạo cơ chế để họ chịu trách nhiệm về kết quả. Các trường đại học và viện nghiên cứu cần có đủ quyền chủ động trong tuyển dụng, xây dựng nhóm nghiên cứu, phân bổ nguồn lực và lựa chọn hướng đi học thuật, thay vì bị bó buộc bởi những quy trình cứng nhắc hay cách đánh giá cào bằng. Đặc biệt, khoa học cần không gian cho những ý tưởng chưa có tiền lệ và cả những thử nghiệm chưa thành công, miễn là được thực hiện nghiêm túc, có trách nhiệm. Nếu mọi người đều chỉ chọn con đường an toàn, sẽ rất khó có đột phá.
“Nhiều cá nhân có năng lực không hẳn mong cầu ưu đãi đặc biệt, mà là một môi trường để phát triển, nơi năng lực được tôn trọng, sáng kiến được lắng nghe và nỗ lực được đánh giá thực chất. Khi xây dựng được môi trường như vậy, chúng ta không chỉ tạo điều kiện để người tài trở về, mà còn giúp những người đang ở nước ngoài cũng như những nhà khoa học trong nước cùng kết nối và đóng góp hiệu quả hơn cho khoa học nước nhà”, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Vinh khẳng định.
Phát hiện, bồi dưỡng nhân tài từ cấp bậc phổ thông
Kết luận số 105-KL/TW đặt ra yêu cầu “phát hiện sớm, tuyển chọn và đào tạo chuyên biệt học sinh, sinh viên có năng khiếu, năng lực nổi trội, nhất là trong khoa học cơ bản, công nghệ, kỹ thuật…”. Tiến sĩ, Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục Việt Nam (Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) nhìn nhận, đây là công việc khó, bởi “người tài thật sự không dễ xuất hiện”, ngay cả khi phát hiện được người có năng lực, các em cũng khó phát huy nếu thiếu điều kiện và môi trường.
Từ yêu cầu nhận diện đúng tiềm năng của học sinh phổ thông, Tiến sĩ, Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Tùng Lâm đề xuất, tổ chức việc đánh giá theo quy trình khoa học, do đơn vị chuyên môn thực hiện. Theo đó, có thể thành lập các trung tâm đánh giá, tư vấn tại địa phương hoặc giao nhiệm vụ cho các trường đại học lớn có đủ điều kiện. “Có những quy trình các nước đã làm và các nhà khoa học đã làm”, song điều quan trọng là những quy trình ấy phải được triển khai bởi “một tổ chức có tính chuyên nghiệp”, Tiến sĩ Nguyễn Tùng Lâm nhấn mạnh.
Các trung tâm có thể đánh giá ban đầu, tư vấn hướng phát triển, đồng thời tập hợp học sinh có khả năng để tiếp tục bồi dưỡng. Tiến sĩ, Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Tùng Lâm lưu ý không thể vội vàng kết luận chỉ sau một vài lần tiếp xúc, bởi “đánh giá một, hai ngày không phải là được ngay”. Sau bước xem xét ban đầu, học sinh cần được tham gia các chương trình học tập, rèn luyện và thử sức để bộc lộ rõ hơn năng lực, hướng phát triển phù hợp.
Nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm điều kiện để theo đuổi quá trình bồi dưỡng, Tiến sĩ, Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Tùng Lâm lưu ý các trung tâm cần có tổ chức chịu trách nhiệm và nguồn kinh phí cụ thể. Trên thực tế, có học sinh được gia đình tạo điều kiện, nhưng cũng có em không thể tiếp tục nếu thiếu hỗ trợ. Vì vậy, hoạt động tư vấn cần gắn với kế hoạch theo dõi lâu dài.
Kết luận số 105-KL/TW cũng đề cao vai trò của tổ chức xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội, cộng đồng doanh nghiệp, cơ sở giáo dục, cơ sở nghiên cứu, đội ngũ trí thức, nhà khoa học và nhân dân trong phát hiện, giới thiệu, tiến cử nhân tài. Từ hoạt động của Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ, Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Tùng Lâm cho rằng các tổ chức xã hội - nghề nghiệp có thể góp phần ở khâu đánh giá năng lực và tư vấn hướng phát triển. Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục Việt Nam cần tham gia vào các trung tâm đánh giá, tư vấn, phát huy kinh nghiệm chuyên môn để cùng phát hiện, giới thiệu và bồi dưỡng học sinh. Việc lựa chọn cần dựa trên căn cứ khoa học, bảo đảm người được giới thiệu được nhìn nhận từ năng lực và quá trình thể hiện cụ thể.
Bên cạnh các trung tâm, cuộc thi khoa học, kỹ thuật là một kênh quan trọng để tìm kiếm học sinh có năng lực. Tuy nhiên, Tiến sĩ, Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Tùng Lâm lưu ý hoạt động này cần khắc phục biểu hiện chạy theo thành tích, nhất là tình trạng người lớn làm sản phẩm rồi đưa cho học sinh. Học sinh phải được tự đề xuất sáng kiến, trình bày suy nghĩ và thể hiện đam mê; các nhà khoa học tham gia đánh giá để lựa chọn những em cần được bồi dưỡng. Quá trình này phải bảo đảm nguyên tắc “đánh giá thật, phải được làm thật, có người giám sát”.
Để những tài năng trẻ tiếp tục phát triển và đóng góp cho các lĩnh vực mũi nhọn, Tiến sĩ, Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Tùng Lâm khẳng định phát hiện và bồi dưỡng người tài là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Việc này cần có sự phối hợp giữa nhà trường, cơ sở đào tạo, chuyên gia và các đơn vị liên quan. Trung tâm đánh giá, tư vấn có thể làm đầu mối kết nối học sinh với chuyên gia, cơ sở đào tạo hoặc đơn vị đang triển khai công việc phù hợp.
Tiến sĩ, Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Tùng Lâm đề xuất việc kết nối có thể thực hiện qua trung tâm thuộc trường đại học, trung tâm tại tỉnh, thành phố hoặc các đơn vị sản xuất, nghiên cứu đang triển khai công nghệ mới. Các đơn vị có thể tổ chức tuyển chọn, định hướng học sinh tiếp cận chuyên ngành phù hợp, qua đó nối tiếp quá trình phát hiện bằng các điều kiện rèn luyện và bồi dưỡng thiết thực.
Việc bồi dưỡng nhân tài không được bó hẹp ở khoa học - công nghệ mà phải phủ rộng khắp các lĩnh vực: từ văn hóa, nghệ thuật, thể thao đến quản lý. Trong đó, quản lý giỏi là chìa khóa để sử dụng đúng người, bởi phát hiện, đào tạo bắt buộc phải đi liền với sử dụng thực chất.
