Trung ương thông qua Nghị quyết mới về cán bộ và công tác cán bộ; đồng thời thông qua Đề án "Chiến lược quốc gia về thu hút, trọng dụng và phát triển nhân tài trong các ngành, lĩnh vực mũi nhọn phục vụ đất nước phát triển nhanh, bền vững".
Trao quyền gắn với điều kiện nghiên cứu và ghi nhận cống hiến
Tiến sĩ Đỗ Thị Kim Hoa, Trưởng phòng Triết học Chính trị - Văn hóa - Xã hội, Viện Triết học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng: "Trên thực tế, nhiều năm qua, chúng ta đã có không ít chính sách thu hút nhân tài, nhưng kết quả chưa tương xứng. Có người được thu hút về nhưng không được giao việc xứng tầm, bị ràng buộc bởi tư duy biên chế, thâm niên, quản lý hành chính, coi chức vụ hành chính là thước đo duy nhất của sự trọng dụng; một bộ phận đã rời đi hoặc phát triển chệch hướng.
Theo tôi, đó là biểu hiện của sự đứt gãy giữa các khâu. Nhìn theo phép biện chứng, thu hút, đào tạo, sử dụng, phát triển và giữ chân là một chu trình thống nhất; chỉ cần một khâu đứt thì cả chu trình thất bại. Điểm mới của Chiến lược là nhìn nhận chu trình ấy như một chỉnh thể và khẳng định rõ: trọng dụng không đồng nghĩa với bổ nhiệm chức vụ lãnh đạo, có thể sử dụng nhân tài linh hoạt, không nhất thiết đều vào biên chế".
Theo Tiến sĩ Đỗ Thị Kim Hoa, để Nghị quyết Hội nghị Trung ương 4 được triển khai hiệu quả, cần sửa đổi quy định về tuyển dụng, vị trí việc làm và biên chế, mở rộng các hình thức hợp tác như hợp đồng chuyên gia, làm việc bán thời gian hoặc tham gia nhóm nghiên cứu liên cơ quan. Việc đãi ngộ cần dựa vào tính chất công việc, chất lượng đóng góp và yêu cầu phát triển đội ngũ. Với người trẻ, thu nhập đủ sống, điều kiện nghiên cứu và lộ trình nghề nghiệp rõ ràng có ý nghĩa trực tiếp; tiêu chí hưởng hỗ trợ cần minh bạch và có cơ chế xem xét lại quyết định.
Từ thực tế tại Viện Triết học, Tiến sĩ Đỗ Thị Kim Hoa đề xuất, việc ghi nhận cống hiến cần tính đến đầy đủ giá trị của nghiên cứu lý luận. Triết học góp phần cung cấp luận cứ cho chính sách, phát triển tư duy phản biện, làm rõ khái niệm, nghiên cứu các vấn đề đạo đức và góp phần gìn giữ, phát triển đời sống văn hóa. Một công trình có giá trị có thể giúp nhận ra giả định chưa vững hoặc hệ quả chưa được tính đến, dù chưa chuyển thành một quyết định chính sách cụ thể.
Môi trường làm việc cần duy trì những diễn đàn học thuật thực chất, nơi cán bộ trẻ có thể trình bày ý tưởng và nhận phản biện nghiêm túc. Tranh luận cần dựa trên luận cứ, bằng chứng và chuẩn mực học thuật; cùng với đó là giảm công việc hành chính không cần thiết, bảo đảm thời gian nghiên cứu và cải thiện khả năng tiếp cận tư liệu trong nước, quốc tế.
Về đặt hàng nghiên cứu, Tiến sĩ Đỗ Thị Kim Hoa kiến nghị, kết hợp nhiệm vụ từ nhu cầu của các cơ quan Đảng, Nhà nước với những đề xuất do nhà khoa học chủ động khởi xướng. Các vấn đề như công bằng trong chuyển đổi số, đạo đức trí tuệ nhân tạo hoặc niềm tin xã hội cần gắn với thực tiễn; đồng thời, cần dành điều kiện cho nghiên cứu nền tảng và những câu hỏi mới chưa có nhu cầu đặt hàng rõ ràng. Cơ quan đặt hàng xác định vấn đề cần làm sáng tỏ, còn kết luận phải hình thành từ quá trình nghiên cứu, có thể khác với dự kiến ban đầu.
Việc đánh giá có thể dựa trên một số công trình tiêu biểu cùng bản giải thích đóng góp, thay vì chỉ tổng hợp số lượng bài báo, đề tài. Cần xem xét chất lượng công bố, sách chuyên khảo, tư vấn chính sách, đào tạo và hoạt động học thuật phục vụ cộng đồng theo tính chất vị trí công việc. Công bố quốc tế có giá trị cần được khuyến khích, đồng thời ghi nhận những công trình tiếng Việt có chất lượng và ý nghĩa đối với xã hội Việt Nam.
Viện Triết học có thể ưu tiên rà soát thủ tục đang chiếm nhiều thời gian, lựa chọn một số nhiệm vụ để thí điểm giao quyền rõ hơn và hỗ trợ nhóm nghiên cứu trẻ theo tiêu chí công khai. Sau đó, cần đánh giá chất lượng công trình, sự trưởng thành của đội ngũ và những cải thiện trong điều kiện làm việc.
Đa dạng cách thức trọng dụng, bảo vệ người dám đổi mới
Đánh giá tầm vóc chiến lược của Nghị quyết trong việc phát huy truyền thống “Hiền tài là nguyên khí quốc gia”, Luật sư Trương Đình Tưởng, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử tỉnh Ninh Bình cho rằng, bài học trọng dụng người tài của cha ông vẫn còn nguyên giá trị. Lịch sử dân tộc cho thấy việc dùng người phải căn cứ vào tài năng, sở trường và hiệu quả cống hiến, không phụ thuộc vào chức danh, phẩm hàm hay vị trí trong bộ máy.
Tư duy quản trị mới của Nghị quyết thể hiện ở việc tách biệt trọng dụng nhân tài với bổ nhiệm chức vụ hoặc đưa vào biên chế. Việc nhận diện nhân tài cũng cần thay đổi: bằng cấp, học hàm, học vị và thâm niên chỉ là căn cứ tham khảo, còn năng lực giải quyết vấn đề cùng giá trị thực tế tạo ra cho tổ chức, cộng đồng và đất nước mới là tiêu chí thực chất.
Nghị quyết đồng thời đặt ra yêu cầu đa dạng hóa hình thức sử dụng nhân lực, chuyển từ quản lý theo biên chế sang sử dụng theo năng lực và sản phẩm. Theo đó, người tài có thể đóng góp qua hợp đồng chuyên gia, hợp đồng theo nhiệm vụ hoặc dự án, cơ chế cộng tác, tư vấn chuyên môn và đặt hàng nghiên cứu mà không nhất thiết phải làm việc toàn thời gian hay giữ chức vụ lãnh đạo trong cơ quan nhà nước.
Đối với yêu cầu kết nối nhân tài trong và ngoài nước, liên thông giữa trường, viện, doanh nghiệp và khu vực công, tư, Luật sư Trương Đình Tưởng cho rằng, cần có giải pháp thực chất để thu hút, giữ chân và phát huy trí tuệ của đội ngũ trí thức, chuyên gia, nghệ nhân cũng như những người đã nghỉ hưu nhưng còn tâm huyết. Môi trường làm việc cần dân chủ, chuyên nghiệp, tôn trọng chuyên môn và khuyến khích phản biện; các cơ quan cần khắc phục tư tưởng cào bằng, bệnh hình thức và tình trạng người có năng lực không được tạo điều kiện phát huy sở trường.
Tiêu chí đánh giá cần gắn với đặc thù từng ngành và được kiểm chứng bằng sản phẩm cụ thể. Trong lĩnh vực văn hóa, lịch sử, kết quả cần thể hiện giá trị phát hiện, bảo tồn và phát huy di sản; trong khoa học, tiêu chí cần phản ánh chất lượng nghiên cứu và khả năng ứng dụng; còn trong quản lý, năng lực tổ chức thực hiện cần được xem xét. Cốt lõi của chính sách là giao đúng việc, trao đủ quyền, tạo điều kiện cống hiến và đánh giá công bằng kết quả.
Theo Luật sư Trương Đình Tưởng, trở ngại lớn nhất cần khắc phục là tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm và né tránh công việc. Cách giao việc cần chuyển từ “quản lý quy trình” sang “quản trị theo mục tiêu và sản phẩm”, xuất phát từ nhiệm vụ thực tế để tìm người, giao việc và trao quyền. Việc đánh giá cần dựa trên năng lực giải quyết vấn đề và giá trị tạo ra cho cộng đồng, thay vì quá chú trọng thủ tục, thời gian làm việc hay vị trí công tác.
Cơ chế bảo vệ cán bộ, chuyên gia đổi mới vì lợi ích chung cần quy định rõ điều kiện áp dụng, gồm mục tiêu chính đáng, căn cứ khoa học, quy trình minh bạch, đúng thẩm quyền và không vụ lợi. Các cơ quan cần phân biệt rủi ro khách quan trong quá trình thử nghiệm với hành vi cố ý làm trái, thiếu trách nhiệm hoặc trục lợi; đồng thời có cách đánh giá, giải trình và khắc phục hậu quả phù hợp để giảm áp lực cho người thực hiện.
Luật sư Trương Đình Tưởng khẳng định, việc trao quyền phải đi đôi với trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực. Cơ chế bảo vệ người đổi mới không đồng nghĩa với miễn trách nhiệm đối với vi phạm cố ý hay tư lợi. Khi việc kiểm soát rõ ràng, đánh giá công bằng và hành lang an toàn được bảo đảm, nhân tài mới yên tâm nhận những “bài toán khó” và chịu trách nhiệm đến cùng về kết quả.
