Nâng cao chất lượng sản phẩm, tiết kiệm tài nguyên và mở rộng thị trường là những nhu cầu thực tế của các hợp tác xã tại TP Hồ Chí Minh. Theo tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW, việc ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số cần gắn với đổi mới quản trị, tổ chức sản xuất, phù hợp với nguồn lực và khả năng vận hành của từng hợp tác xã.
Từ dữ liệu sản xuất đến tận dụng phụ phẩm
Theo ông Trần Trọng Tuyên, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP Hồ Chí Minh, trong định hướng phát triển nông nghiệp đô thị sinh thái, công nghệ cao và kinh tế tuần hoàn, hợp tác xã giữ vai trò tổ chức sản xuất, liên kết nông hộ, chuẩn hóa quy trình, kiểm soát chất lượng và kết nối tiêu thụ. Những yêu cầu về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và tính bền vững cũng đòi hỏi các đơn vị nâng cao năng lực quản trị, tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị.
Tuy nhiên, hiện nhiều hợp tác xã còn khó khăn về vốn, nhân lực kỹ thuật, năng lực số hóa và thị trường nên theo ông Tuyên, việc ứng dụng công nghệ phải xuất phát từ nhu cầu thực tế, tương thích với quy mô, khả năng tài chính và năng lực vận hành của từng đơn vị, tránh đầu tư dàn trải hoặc vượt quá khả năng khai thác.
Tại Hợp tác xã (HTX) Nông nghiệp công nghệ cao Kim Long, ông Nguyễn Hồng Quyết, Giám đốc Hợp tác xã, cho biết đơn vị đã chủ động kiểm soát chất lượng trái dưa ngay từ từng công đoạn canh tác. Giống, giá thể, nước tưới, dinh dưỡng, thời điểm thụ phấn và thu hoạch đều được ghi nhận để người quản lý có căn cứ điều chỉnh, đồng thời giúp các thành viên thực hiện quy trình thống nhất.
Mỗi vụ dưa được quản lý theo từng lô, khu vực và giai đoạn sinh trưởng. Dữ liệu lưu giữ qua các vụ giúp HTX đối chiếu những yếu tố ảnh hưởng đến năng suất, chất lượng, đồng thời chia sẻ kinh nghiệm cho thành viên. Khi thông tin được ghi nhận đầy đủ, người phụ trách có thể xem lại chế độ chăm sóc của một lô dưa đạt chất lượng tốt để tham khảo cho vụ tiếp theo.
“Chuyển đổi số không nên được hiểu đơn giản là đầu tư thiết bị. Chuyển đổi số phải là một quá trình thay đổi phương thức quản trị, sản xuất và kinh doanh của HTX”, ông Quyết chia sẻ.
Nhờ chuyển đổi số, doanh thu HTX tăng từ khoảng 27 tỷ đồng năm 2023 lên 47 tỷ đồng năm 2025. Ông Quyết cho biết, kết quả này là tổng hợp của nhiều yếu tố, gồm chất lượng sản phẩm, quy trình sản xuất, điều kiện thị trường, năng lực quản lý và tổ chức tiêu thụ. HTX sẽ tiếp tục đặt mục tiêu đo lường hiệu quả từng giải pháp công nghệ để xác định nội dung cần ưu tiên đầu tư.
Với sản xuất nấm mối đen, ông Trần Anh Tuấn, Giám đốc điều hành Công ty Cổ phần Tập đoàn Năng lượng 102, cho biết doanh nghiệp ứng dụng Internet vạn vật (IoT) để theo dõi nhiệt độ, độ ẩm, Co2 và ánh sáng trong mô hình trồng nấm mối đen bằng container. Các thông số được quản lý qua hệ thống máy chủ và điện thoại, phục vụ kiểm soát điều kiện sinh trưởng của nấm.
Theo ông Tuấn, doanh nghiệp đang xây dựng quy mô 100 container tại xã Củ Chi, dự kiến đến cuối tháng 10 đạt sản lượng 600 - 800 kg nấm mỗi ngày. Việc mở rộng sản xuất được gắn với chuyển giao mô hình cho nông dân và hợp tác xã; tuy nhiên, chi phí khoảng 200 triệu đồng cho một mô hình vẫn là trở ngại đối với nhiều hộ muốn tham gia.
Cùng với kiểm soát môi trường trồng, doanh nghiệp đang thử nghiệm tận dụng phần nấm loại ra trong sơ chế làm thức ăn cho gà, sử dụng phôi thải để trồng nấm rơm và ủ phân hữu cơ. Ông Tuấn cho biết, công ty hướng tới chuyển giao cả quy trình tận dụng phụ phẩm cùng mô hình sản xuất. Các thử nghiệm này cần tiếp tục được đánh giá trước khi mở rộng, nhất là hiệu quả sử dụng nguyên liệu và chất lượng sản phẩm tạo ra.
Ở lĩnh vực môi trường, ông Nguyễn Hoàng Vũ Thiên, Giám đốc Hợp tác xã Môi trường Bình Dương cho rằng, quản lý chất thải cần gắn với thu hồi tài nguyên để tái sử dụng và tái chế. Quá trình chuyển đổi số có thể bắt đầu từ việc số hóa danh sách hộ dân, phương tiện, tuyến thu gom, khối lượng rác và chi phí. Những dữ liệu này giúp đơn vị thu gom đánh giá hiệu quả từng tuyến, điều chỉnh hoạt động và xác định nguồn chất thải có thể đưa trở lại sản xuất.
GPS có thể cung cấp vị trí và hành trình phương tiện; GIS thể hiện mạng lưới thu gom trên bản đồ; AI hỗ trợ phân tích dữ liệu, dự báo lượng rác và tối ưu tuyến đường. Khi dữ liệu được kết nối, đơn vị thu gom có thêm căn cứ điều chỉnh tần suất, giảm quãng đường chưa hợp lý và kiểm soát nhiên liệu.
Để hình thành chuỗi tuần hoàn, ông Thiên cho rằng phân loại tại nguồn phải đi cùng thu gom riêng, cơ sở xử lý và đầu ra cho nguyên liệu tái chế. Ông đề xuất thí điểm trên một địa bàn, đo lượng rác thu hồi, số chuyến xe, chi phí và doanh thu trước khi nhân rộng. Hiệu quả của công nghệ vì vậy cần được đánh giá trong toàn bộ quá trình thu gom, xử lý và tiêu thụ sản phẩm.
Kết nối giải pháp với nhu cầu từng hợp tác xã
Những mô hình trên đặt ra yêu cầu hỗ trợ đồng thời về kỹ thuật, quản trị và tổ chức sản xuất. Với HTX Kim Long, khó khăn nằm ở chi phí đầu tư, nhân lực vận hành và duy trì dữ liệu qua nhiều vụ. Với mô hình trồng nấm, chuyển giao thiết bị cần đi cùng hướng dẫn kỹ thuật và liên kết tiêu thụ; còn thu hồi tài nguyên từ rác đòi hỏi sự phối hợp giữa người dân, đơn vị thu gom và cơ sở tái chế.
Ông Cấn Sơn Trường, Phó Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn (Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Hồ Chí Minh), cho rằng phát triển nông nghiệp thông minh, xanh và tuần hoàn cần gắn với quản trị chuỗi giá trị. Hợp tác xã có vai trò kết nối vùng nguyên liệu với sơ chế, chế biến, bảo quản, vận chuyển và thị trường, đồng thời xác định trách nhiệm, chia sẻ lợi ích và rủi ro giữa các bên.
Theo ông Trường, TP Hồ Chí Minh đã có 27 dự án liên kết chuỗi giá trị được phê duyệt, liên quan đến lúa, ca cao, sầu riêng, bưởi da xanh và thủy sản. Các nội dung hỗ trợ cần tạo điều kiện hình thành, vận hành chuỗi, từ tư vấn, đào tạo, hạ tầng liên kết đến phát triển vùng nguyên liệu và ứng dụng khoa học, công nghệ để gia tăng giá trị sản phẩm.
Về nguồn lực kỹ thuật, ông Trần Trọng Tuyên cho biết, Sàn Giao dịch công nghệ TP Hồ Chí Minh hiện có hơn 25.000 công nghệ và thiết bị, cung cấp thêm kênh tìm kiếm giải pháp cho hợp tác xã. Khu Nông nghiệp Công nghệ cao TP Hồ Chí Minh đã xây dựng 150 quy trình kỹ thuật, 567 mô hình nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao và có 14 quy trình được công nhận là tiến bộ kỹ thuật.
Theo ông Tuyên, các kết quả nghiên cứu, ứng dụng cần được lựa chọn và chuyển giao theo nhu cầu cụ thể. Hợp tác xã chủ động xác định vấn đề trong sản xuất, tiêu thụ; viện, trường và doanh nghiệp đề xuất giải pháp khả thi, dễ vận hành; cơ quan quản lý hỗ trợ kết nối nguồn lực, hướng dẫn chính sách, đào tạo và theo dõi hiệu quả triển khai.
Trong khi đó, ông Hà Văn Phúc, Phó Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã TP Hồ Chí Minh, cho rằng nguồn vốn mỏng, thiếu nhân lực kỹ thuật và áp lực chi phí vẫn cản trở việc đổi mới. “Đổi mới công nghệ trong hợp tác xã phải ưu tiên các giải pháp vừa sức, chi phí hợp lý, dễ vận hành và kiểm chứng được hiệu quả kinh tế”, ông Phúc nhấn mạnh.
Để hỗ trợ các đơn vị, Liên minh Hợp tác xã TP Hồ Chí Minh sẽ phối hợp với Trung tâm Khởi nghiệp sáng tạo TP Hồ Chí Minh tổng hợp, phân loại nhu cầu và vướng mắc kỹ thuật, làm đầu mối kết nối với viện - trường, doanh nghiệp công nghệ. Hoạt động bồi dưỡng sẽ tập trung vào số hóa dữ liệu canh tác, nhật ký điện tử, thương mại điện tử và truy xuất nguồn gốc. Đồng thời, Liên minh Hợp tác xã TP Hồ Chí Minh cũng phối hợp với các Sở hướng dẫn hồ sơ, thủ tục tiếp cận chính sách hỗ trợ.
Theo ông Phúc, để đưa số hóa vào HTX, từng đơn vị cần chủ động rà soát quy trình, xác định khâu cần đổi mới và trao đổi thường xuyên với đơn vị hỗ trợ. Khi nhu cầu được làm rõ ngay từ đầu, việc tư vấn, chuyển giao và đào tạo mới có thể bám sát công việc, giúp hợp tác xã sử dụng công nghệ ổn định và kiểm chứng hiệu quả trong sản xuất.
