Tinh gọn bộ máy: Sắp xếp để nguồn lực được sử dụng hiệu quả hơn

Mới đây, Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV yêu cầu phải tiếp tục “tinh chỉnh” tổ chức bên trong, đồng thời chuyển trọng tâm sang chất lượng vận hành, năng lực quản trị và hiệu quả phục vụ nhân dân. Bộ Chính trị đã ban hành Kế hoạch số 06-KH/TW với 72 nhóm nhiệm vụ, xác định rõ cơ quan chủ trì, thời gian và lộ trình thực hiện. Bộ máy đã được sắp xếp, tinh gọn hơn thì vận hành phải tốt hơn nữa, quyền được giao đến đâu thì năng lực và trách nhiệm phải theo đến đó.

Tinh thần “Trung ương kiến tạo, tỉnh điều phối, xã thực thi” cần được cụ thể từ những việc như vậy. Cấp nào được giao việc thì cấp đó đủ thẩm quyền, cán bộ và nguồn lực để làm. Giao quyền mà không giao đủ nguồn lực, không xác định rõ trách nhiệm thì dễ nảy sinh chậm việc, đùn đẩy, nhất là ở cơ sở.

Tại nghị trường Quốc hội, các đại biểu cũng cho rằng, cắt giảm thủ tục không được cắt giảm trách nhiệm quản lý; phân quyền nhưng không phân tán quản lý. Với mô hình hai cấp, cấp tỉnh phải là đầu mối quyết định, vận hành cơ sở dữ liệu và chịu trách nhiệm pháp lý, còn cấp xã bám địa bàn, tiếp nhận phản ánh, phát hiện vi phạm và phối hợp hậu kiểm. Một thủ tục nên có một nơi tiếp nhận, một bộ hồ sơ điện tử và một kết quả. Những thông tin Nhà nước đã có thì cơ quan nhà nước phải tự chia sẻ dữ liệu, không để người dân đi xin lại hay cung cấp lại.

Tinh gọn bộ máy không thể tách rời chuyển đổi số. Trung ương yêu cầu dữ liệu phải “đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung”, nhưng để làm được điều này, cán bộ phải biết dùng dữ liệu và làm việc trên môi trường số. Dữ liệu không được nối với nhau thì phân cấp đến đâu cũng khó thông suốt. Còn cán bộ không đủ năng lực thì quyền được giao dễ thành thêm việc, thêm áp lực.

Cuối cùng vẫn là chuyện con người. Đợt kiểm tra, giám sát công tác cán bộ tại Tuyên Quang, Cao Bằng hay Cà Mau đều tập trung vào bố trí cán bộ sau sắp xếp. Bộ máy có thay đổi, địa bàn mới, song cán bộ vẫn là người trực tiếp đưa chủ trương vào cuộc sống. Cà Mau là một ví dụ, từ ngày 1/1/2025 đến nay đã có 774 lượt cán bộ được điều động, bổ nhiệm, giới thiệu để đáp ứng yêu cầu hoạt động sau sắp xếp. Tỉnh đồng thời sắp xếp hệ thống ấp, khóm, còn 830 đơn vị, giảm 563 đơn vị, và bố trí, giải quyết chính sách đối với 1.287 người hoạt động không chuyên trách cấp xã.

Những con số ấy phản ánh quy mô lớn của cuộc sắp xếp, nhưng việc tinh gọn không thể chỉ tính vào số tổ chức giảm đi. Cán bộ phải được bố trí đúng việc, đúng sở trường; cấp xã phải có đủ người, đủ chuyên môn để làm những việc được giao. Với những địa bàn rộng, dân cư phân tán, điều kiện phát triển khác nhau thì việc tính biên chế và nguồn lực không thể cứng nhắc theo một khuôn chung. Trung ương đã đặt ra yêu cầu quản lý biên chế dựa trên dữ liệu, dân số, diện tích, đặc thù địa bàn và khối lượng công việc, tránh cào bằng.

Giáo dục là một trong những lĩnh vực sẽ trực tiếp kiểm nghiệm cách tổ chức, điều hành của chính quyền địa phương hai cấp. Chưa đầy một tháng nữa năm học 2026-2027 bắt đầu. Chỉ thị số 31/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ đã đặt giáo dục vào nhóm công việc cần được chính quyền địa phương hai cấp đặc biệt lưu ý. Từ năm học mới, yêu cầu không chỉ là đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên, mà còn phải thay đổi cách làm, từ “quản lý giáo dục” sang “quản trị phát triển giáo dục”.

Hà Tĩnh đang đứng trước một đợt sắp xếp lớn, từ 652 cơ sở giáo dục công lập tại thời điểm 30/6/2026, dự kiến sau sắp xếp còn 290 trường và 5 trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên, giảm 362 cơ sở. Tuy vậy, tỉnh xác định không giảm đầu mối bằng mọi giá. Các điểm trường cũ được giữ lại khi cần thiết để học sinh không phải đi xa, việc dồn học sinh hay xóa điểm trường chỉ thực hiện khi đủ điều kiện và có sự đồng thuận. Hà Nội cũng đang đứng trước một cuộc sắp xếp lớn. Tại phường Cửa Nam, 9 trường công lập được sáp nhập còn 4 trường, nhưng các điểm học vẫn được giữ ổn định để tránh xáo trộn. Tại xã Xuân Mai, 18 trường được tổ chức lại còn 7 trường.

Giảm số trường chỉ là bước đầu, quan trọng là chất lượng dạy và học phải được giữ vững. Một đầu mối quản lý nay phải phụ trách nhiều điểm trường, đội ngũ lớn hơn, học sinh đông hơn, trong khi chất lượng dạy học vẫn phải giữ vững. Vì vậy, sắp xếp trường lớp phải tính đến dân số, phân bố dân cư, khoảng cách đi lại, điều kiện từng vùng. Cơ cấu lại cán bộ quản lý phải đi cùng việc tăng giáo viên trực tiếp đứng lớp. Những cơ sở, tài sản dôi dư sau sắp xếp cần được tính toán thận trọng để làm sao tiếp tục phục vụ người dân, nhất là cho giáo dục, y tế và các thiết chế ở cơ sở.

Một việc cũng rất quan trọng cần được giải quyết là cơ sở nhà, đất dôi dư sau sắp xếp. Thanh tra chuyên đề tại Hà Nội cho thấy còn 70 cơ sở nhà, đất đã có phương án sắp xếp, xử lý nhưng chưa hoàn thành; 13 cơ sở thuộc 3 sở, ngành và 263 cơ sở thuộc 65 phường, xã chưa hoàn thiện hồ sơ pháp lý về đất đai, chưa được cấp hoặc điều chỉnh Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất.

Trong khi đó, 3 sở, ngành và 16 phường, xã còn có cơ sở nhà, đất chưa được đưa vào sử dụng hoặc sử dụng chưa hiệu quả. Đối với việc chuyển đổi công năng, còn 8 phường, xã bố trí cơ sở nhà, đất dôi dư làm cơ sở văn hóa, y tế chưa phù hợp tiêu chuẩn, định mức. Hà Nội hiện có 29 cơ sở nhà, đất cần sớm đưa vào khai thác, sử dụng nhằm khơi thông nguồn lực, với tổng diện tích đất 221.438m2 và tổng diện tích sàn 19.855m2.

Kết luận thanh tra về quản lý nhà, đất tại Bộ Nội vụ cũng xác định 12 cơ sở dôi dư, trong khi 10 cơ sở có hồ sơ pháp lý chưa đầy đủ, có cơ sở để trống, có nơi xảy ra tranh chấp, lấn chiếm kéo dài.

Những việc này cần tiếp tục được xử lý trong giai đoạn tới với nguyên tắc tinh gọn là để bộ máy làm việc tốt hơn. Trung ương tiếp tục hoàn thiện thể chế, phân cấp gắn với nguồn lực và kiểm soát quyền lực, địa phương chủ động tổ chức thực hiện và kịp thời phản ánh vướng mắc phát sinh từ thực tế. Cán bộ phải được bố trí đúng năng lực và yêu cầu công việc, dữ liệu phải phục vụ quản trị, tài sản công phải được xử lý dứt điểm và những điều kiện cần thiết cho năm học mới phải được bảo đảm.

Sau hơn một năm, chính quyền địa phương hai cấp đã qua bước sắp xếp ban đầu, nay phải tập trung vào chất lượng vận hành. Việc tiếp theo là làm cho bộ máy mới vận hành ổn định, công việc rõ người, rõ trách nhiệm và người dân được phục vụ tốt hơn.