Quyết định bất ngờ của Tổng thống Donald Trump về việc tạm đình chỉ các biện pháp trừng phạt đối với dầu diesel Nga đã khiến các quan chức Ukraine và châu Âu sửng sốt. Họ đang tham dự cuộc đàm phán với các đặc phái viên Mỹ tại một câu lạc bộ golf cao cấp gần Miami.
Theo truyền thông Mỹ, cuộc khủng hoảng ngoại giao mới nhất giữa chính quyền Tổng thống Donald Trump và Ukraine bùng phát hôm 9/10 tại câu lạc bộ golf cao cấp Shell Bay của ông Steve Witkoff, bên ngoài thành phố Miami, bang Florida.
Các quan chức cấp cao Ukraine và châu Âu đã đến câu lạc bộ này để đàm phán với hai đặc phái viên hòa bình của ông Trump là Steve Witkoff và Jared Kushner. Họ dự định thảo luận về những đề xuất cập nhật nhằm chấm dứt xung đột tại Ukraine, trước chuyến công du Nga tiếp theo của ông Witkoff và ông Kushner.
Tuy nhiên, cuộc họp nhanh chóng bị phủ bóng bởi một thông báo khiến các vị khách và sau đó là dư luận quốc tế bất ngờ. Hai đặc phái viên Mỹ cho biết Washington sẽ tạm đình chỉ các biện pháp trừng phạt đối với dầu diesel Nga. Họ đồng thời truyền đạt yêu cầu cứng rắn của ông Trump: Ukraine phải chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào những nhà máy lọc dầu của Nga.
Một thành viên phái đoàn Ukraine đã hỏi Mỹ sẽ đổi lại điều gì
Theo ba người am hiểu cuộc họp, phía Mỹ đáp rằng Washington vốn đã hỗ trợ Ukraine rất nhiều và không cần phải đưa ra một thỏa thuận trao đổi để Kiev ngừng tấn công các nhà máy lọc dầu. Các đặc phái viên sau đó đề cập đến sự hỗ trợ tình báo của Mỹ, yếu tố được xem là có ý nghĩa sống còn đối với nỗ lực chiến đấu của Ukraine.
Theo hai người tham dự, một số người trong phòng họp hiểu phát biểu này như một lời cảnh báo ngầm. Tuy nhiên, một quan chức Mỹ đề nghị giấu tên để trao đổi về hoạt động ngoại giao nhạy cảm đã bác bỏ khả năng Washington đe dọa cắt hỗ trợ tình báo. Dù vậy, quan chức này cho biết Tổng thống Trump đã tức giận với Ukraine đến mức khó có thể dự đoán ông sẽ hành động như thế nào.
Tranh cãi hiện đã phát triển thành cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nhất trong quan hệ Washington - Kiev kể từ cuộc đối đầu căng thẳng tại Phòng Bầu dục giữa ông Trump và Tổng thống Ukraine Zelensky hồi năm ngoái. Tương lai hỗ trợ của Mỹ dành cho Ukraine một lần nữa bị đặt dấu hỏi.
Theo hai người am hiểu tiến trình đàm phán, ông Witkoff và ông Kushner hiện phát tín hiệu rằng chuyến đi dự kiến tới Nga sẽ được hoãn lại cho đến khi ông Zelensky hàn gắn quan hệ với ông Trump.
Đối với Ukraine và các nước châu Âu ủng hộ Kiev, những cuộc tấn công nhằm vào các nhà máy lọc dầu của Nga là một trong những cách hiệu quả nhất để Ukraine đáp trả các đợt oanh kích của Moskva nhằm vào lưới điện và cơ sở năng lượng của nước này. Ông Zelensky từng tuyên bố Ukraine sẵn sàng ngừng tấn công các cơ sở năng lượng nếu Nga cũng hành động tương tự.
Dù thế, ông Trump coi các cuộc tấn công của Ukraine là hành động gây bất lợi cho chính quyền Mỹ, vốn vẫn cung cấp thông tin tình báo và một phần hỗ trợ quân sự cho Kiev.
Giá dầu diesel đặc biệt trở thành vấn đề nhạy cảm đối với ông Trump, khi chi phí nhiên liệu tăng cao gây áp lực lên nông dân đúng vào mùa thu hoạch, trong lúc cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ chỉ còn vài tuần nữa.
“Ông ta tốt nhất là phải chấm dứt ngay việc đó”, Tổng thống Trump nói với các phóng viên hôm 10/10, đề cập đến ông Zelensky và các cuộc tấn công của Ukraine nhằm vào nhà máy lọc dầu Nga, đồng thời không nhắc đến những cuộc tấn công của Nga vào lưới điện Ukraine.
“Ông ấy muốn gây rắc rối cho thế giới, muốn gây khó khăn cho nông dân và chủ trang trại của chúng ta”, ông Trump nói.
Các số liệu xuất khẩu cho thấy đà tăng giá dầu diesel và năng lượng chủ yếu bắt nguồn từ cuộc chiến của ông Trump với Iran, dù các cuộc tấn công của Ukraine nhằm vào Nga cũng góp phần tác động đến thị trường.
Tiếp đó, ngày 11/10, ông Trump tuyên bố trên mạng xã hội rằng Nga và Ukraine đã nhất trí về một “LỆNH NGỪNG BẮN NĂNG LƯỢNG”, có hiệu lực ngay lập tức.
Theo một người am hiểu vấn đề, tổng thống Mỹ muốn nói đến việc ngừng tấn công các nhà máy lọc dầu ở cả hai nước, mặc dù năng lực lọc dầu của Ukraine gần như đã bị phá hủy hoàn toàn trong giai đoạn đầu của cuộc xung đột.
“Tôi nói họ đã nhất trí vì tôi nói họ đã nhất trí”, ông Trump khẳng định tại Nhà Trắng hôm 12/10, đề cập đến lệnh ngừng bắn mà ông công bố. Ông tiếp tục bày tỏ sự thất vọng với ông Zelensky.
“Tôi thực sự nghĩ rằng ông Putin muốn đạt được thỏa thuận hơn ông Zelensky”, ông Trump nói.
Cũng trong ngày 12/10, các nhà lãnh đạo châu Âu và Ukraine cho biết họ sẵn sàng xem xét một thỏa thuận ngừng bắn trong lĩnh vực năng lượng.
Sáu giờ đàm phán
Cuộc họp hôm 9/10 tại câu lạc bộ golf của ông Witkoff kéo dài khoảng sáu giờ, theo hai người am hiểu cuộc thảo luận. Phần lớn thời gian được dành để trao đổi về những điều kiện cần thiết nhằm giúp các cuộc đàm phán hòa bình trong tương lai đạt kết quả.
Theo một số người tham dự, các chủ đề chính vẫn là những vấn đề quen thuộc, bao gồm triển vọng Ukraine gia nhập Liên minh châu Âu (EU) và vấn đề kiểm soát lãnh thổ.
Có thời điểm, ông Witkoff rời phòng họp để tham gia cuộc điện đàm giữa Tổng thống Nga Vladimir Putin và ông Trump, theo một người có mặt tại cuộc họp.
Ngoài phái đoàn đàm phán gồm ba thành viên của Ukraine, cuộc họp còn có sự tham dự của các cố vấn an ninh quốc gia của lãnh đạo Anh, Đức và Pháp, cùng những quan chức cấp cao của EU và Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO).
Tuy nhiên, thỏa thuận dầu diesel giữa ông Trump và ông Putin nhanh chóng lấn át các nội dung còn lại.
Hôm 9/10, ông Zelensky gọi quyết định của ông Trump cho phép nhập khẩu dầu diesel Nga nhằm kéo giảm giá nhiên liệu là một “quyết định yếu kém”. Khi tranh cãi ngày càng gay gắt, hôm 10/10, ông Trump tuyên bố Ukraine cần “một tổng thống mới”.
Các nhà lãnh đạo châu Âu, trong đó có Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen, đã ra tuyên bố ủng hộ ông Zelensky. Một số thành viên Quốc hội Mỹ cũng chỉ trích thỏa thuận dầu diesel, cho rằng động thái này giúp Nga có thêm nguồn tài chính phục vụ chiến dịch quân sự.
Theo một quan chức châu Âu có mặt tại cuộc họp và ba nhà ngoại giao được thông báo về nội dung cuộc họp, ông Björn Seibert, quan chức cấp cao của EU tham dự cuộc đàm phán hôm 9/10 tại Florida, đã báo cáo với các đại sứ của 27 quốc gia thành viên EU về cuộc họp vào ngày 11/10.
Quan chức này và hai nhà ngoại giao cho biết các đại diện châu Âu tại Florida đã bất ngờ trước thông báo của chính quyền ông Trump về dầu diesel Nga. Vị quan chức nói các đại sứ EU cũng sửng sốt trước thông tin này.
Một trong những nhận định quan trọng được ông Seibert đưa ra là Mỹ đang trao đổi với Nga nhiều hơn so với những gì Washington công khai thừa nhận. Tuy nhiên, buổi báo cáo kéo dài khoảng 20 phút không cung cấp thêm chi tiết về những cuộc tiếp xúc đó.
Chính quyền Tổng thống Trump lập luận rằng các thỏa thuận năng lượng với Tổng thống Putin không chỉ giúp hạ giá năng lượng mà còn có thể tạo điều kiện cho một giải pháp hòa bình tại Ukraine. Theo lập luận này, việc cho Moskva thấy khả năng tái hội nhập nền kinh tế thế giới có thể khuyến khích Điện Kremlin nhượng bộ trong cuộc xung đột.
