Nhân viên y tế tiêm vaccine phòng Ebola cho người dân tại Bắc Kivu, CHDC Congo. Ảnh: THX/TTXVN
Theo phóng viên TTXVN tại Liên hợp quốc (LHQ), phát biểu tại cuộc họp báo ở Bunia - tâm dịch ở phía Đông CHDC Congo, Tiến sĩ Mohamed Janabi, Giám đốc WHO khu vực châu Phi, bày tỏ lo ngại: "Chủng virus Bundibugyo vẫn đang vượt ngoài tầm kiểm soát của chúng ta". Ông muốn nhắc tới chủng virus Ebola đặc biệt nguy hiểm mà hiện chưa có vaccine ngừa bệnh nào được phê duyệt.
Sau 3 tháng kể từ khi dịch bùng phát, cơ quan y tế của LHQ cùng Chính phủ CHDC Congo và các đối tác quyết định tăng cường khẩn cấp" các biện pháp ứng phó bởi đằng sau những mất mát đau thương về tính mạng là một căn nguyên nhức nhối: rất nhiều bệnh nhân tiếp cận dịch vụ điều trị quá muộn.
Tiến sĩ Janabi vừa có chuyến làm việc 3 ngày tại Bunia, thủ phủ tỉnh Ituri – chuyến thăm thứ 5 của ông kể từ khi dịch bệnh được công bố hôm 15/5. Cùng với Tiến sĩ Steve Ahuka, một trong những lãnh đạo lực lượng ứng phó của CHDC Congo, ông đã tới thăm nhiều trung tâm điều trị và gặp gỡ người dân địa phương để tìm hiểu lý do tại sao tỷ lệ tử vong vẫn ở mức cao đáng báo động.
Các cuộc trao đổi với đại diện hiệp hội vận tải địa phương đã làm lộ rõ những bất cập trong hệ thống chuyển viện. Theo WHO, 1/2 số ca tử vong ở các trường hợp được vận chuyển có liên quan trực tiếp đến điều kiện chăm sóc trong quá trình di chuyển.
Tình trạng năng lực y tế chỉ tập trung tại thành phố lớn đã biến khoảng cách địa lý thành yếu tố quyết định sự sống còn. Do thiếu các cơ sở y tế phù hợp gần nhà, bệnh nhân phải di chuyển quãng đường dài để được điều trị, nhiều thời điểm sức khỏe của họ đã suy kiệt nghiêm trọng.
Bên cạnh đó, chính hành trình di chuyển cũng trở thành mầm mống phát tán dịch bệnh. Bệnh nhân được đưa đến Bunia không phải lúc nào cũng được chuyển thẳng tới trung tâm điều trị Ebola. Một số trường hợp bị đưa về nhà trước; khi họ qua đời, thi thể lại được đưa trở lại làng quê, làm tăng nguy cơ tiếp xúc và lây nhiễm chéo.
Trước thực trạng trên, WHO hiện quyết tâm bẻ gãy chuỗi lây nhiễm này bằng cách đưa các cơ sở y tế đến gần hơn với cộng đồng, đẩy mạnh tuyên truyền cho người dân và đội ngũ vận tải, đồng thời nhanh chóng chuyển các ca nghi nhiễm tới các trung tâm điều trị phù hợp. Giám đốc WHO khu vực châu Phi đặt câu hỏi: "Sau gần 3 tháng bùng phát dịch, nếu chúng ta mới chỉ tiếp cận được 30% số bệnh nhân, liệu đã đến lúc chúng ta phải ngồi lại để thay đổi phương thức tiếp cận?"
Thị trấn Aru, cũng thuộc tỉnh Ituri, là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của việc chuyển hướng chiến lược. Nơi đây đã không ghi nhận ca mắc mới nào trong suốt hai tuần qua, trở thành một "câu chuyện thành công" điển hình.
Tiến sĩ Janabi cho biết ngay sau khi phát hiện một ca bệnh, các đội phản ứng nhanh đã khoanh vùng 159 trường hợp tiếp xúc, trong đó có 121 người thuộc diện nghi nhiễm. Tuy nhiên, công tác ứng phó không chỉ dừng lại ở việc theo dõi các cá nhân này mà còn được mở rộng ra toàn bộ cộng đồng xung quanh - nơi phát sinh nhiều bệnh nhân.
Bên cạnh đó, các cơ sở y tế đang được gấp rút thành lập và các chiến dịch nâng cao nhận thức được triển khai sâu rộng để người dân không còn phải vất vả ngược xuôi về Bunia chữa bệnh. Mục tiêu kép là: vừa điều trị cho bệnh nhân sớm hơn, vừa ngăn thủ phủ của tỉnh trở thành ổ dịch và điểm nóng lây nhiễm.
Nhấn mạnh "cần phải bảo vệ Bunia ngay lập tức", Tiến sĩ Janabi cho biết WHO sẽ làm việc với cơ quan y tế của CHDC Congo để xây dựng ngay các trung tâm điều trị bên ngoài Bunia, giúp khoanh vùng và xử lý dứt điểm các ca bệnh ngay tại địa phương.
WHO cũng dự kiến bổ sung 400 giường bệnh dành riêng cho bệnh nhân Ebola và 100 giường cho các dịch vụ y tế khác. Dù vậy, cơ quan của LHQ nhấn mạnh giải pháp không chỉ nằm ở hệ thống y tế mà phải mở rộng ra toàn xã hội. Ông gợi ý các tiểu thương tại các chợ có thể tự trang bị các điểm rửa tay, khẳng định cuộc chiến chống Ebola phải là nỗ lực chung của cả cộng đồng.
Sau gần 3 tháng căng mình chống dịch, WHO đang đặt cược vào một bước chuyển mình về cả quy mô lẫn phương pháp: giảm bớt sự tập trung vào Bunia và can thiệp sớm hơn, sát hơn với các điểm nóng lây nhiễm. Tiến sĩ Janabi tin tưởng hướng tiếp cận mới có thể mang lại kết quả rõ rệt trong 2 - 3 tháng tới.
Trong một diễn biến liên quan, phóng viên TTXVN tại châu Phi cho biết dịch Ebola tại CHDC Congo có thể đã bắt đầu từ tháng 2/2026, tức vài tháng trước khi được chính thức công bố vào tháng 5/2026.
Cụ thể, phát biểu ngày 10/8 tại cuộc họp báo ở Bunia, thủ phủ tỉnh Ituri và cũng là tâm điểm của đợt bùng phát dịch, Giám đốc khu vực châu Phi của WHO Mohamed Yakub Janabi cho biết kết quả giải trình tự gene cho thấy virus có khả năng đã lây lan trong cộng đồng nhiều tháng trước khi dịch bệnh được phát hiện. Một số trường hợp ban đầu được cho là có thể đã bị chẩn đoán nhầm là sốt rét hoặc thương hàn, khiến việc phát hiện ổ dịch bị chậm. Bên cạnh đó, một số khu vực an ninh bất ổn khiến việc truy vết và xét nghiệm trở nên hết sức khó khăn.
Theo số liệu mới nhất do chính quyền địa phương công bố, tính đến ngày 7/8, CHDC Congo đã xác nhận 4.209 ca mắc Ebola, trong đó 1.916 người đã tử vong. Tỷ lệ tử vong trong số các ca được xác nhận vào khoảng 45,5%. Hiện 595 bệnh nhân đang được điều trị/cách ly tại các cơ sở y tế ở 5 tỉnh Ituri, Bắc Kivu, Nam Kivu, Haut-Uele và Tshopo của nước này.
Phát hiện của WHO về khả năng virus đã lây lan từ tháng 2 có ý nghĩa quan trọng đối với công tác kiểm soát dịch, bởi điều này cho thấy thời gian virus âm thầm lây lan có thể dài hơn đáng kể so với thời điểm chính thức xác định ổ dịch, góp phần lý giải tại sao số ca được phát hiện đã tăng nhanh sau khi CHDC Congo công bố dịch.