Tuy nhiên, trước tác động bất lợi của biến đổi khí hậu, hệ sinh thái “lá chắn xanh” xung yếu này đang đứng trước nguy cơ suy thoái nghiêm trọng. Nhằm nâng cao khả năng chống chịu của dải rừng ngập mặn, Cà Mau đang đẩy mạnh triển khai các giải pháp; trong đó, phát triển kinh tế dưới tán rừng được xác định là hướng đi chiến lược vừa bảo tồn hệ sinh thái, vừa củng cố sinh kế bền vững cho người dân.
Đối mặt với áp lực kép từ sạt lở và thời tiết cực đoan
Dù được thiên nhiên ưu đãi nguồn tài nguyên rừng quí giá, nhưng Cà Mau là một trong những địa phương chịu tổn thương nặng nề nhất do biến đổi khí hậu tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Đánh giá từ Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh cho thấy, các hình thái thời tiết cực đoan trên địa bàn đang diễn biến ngày càng phức tạp và khó lường. Trong mùa khô, thường xuyên phải đối mặt với tình trạng hạn hán kéo dài, thiếu nước sinh hoạt và hiện tượng sụt lún đất nghiêm trọng. Bước sang mùa mưa bão, vùng ven biển lại liên tiếp hứng chịu triều cường dâng cao, sóng biển dữ dội cùng sự thay đổi thất thường của các dòng hải lưu ven bờ.
Hệ quả nghiêm trọng nhất từ tác động của thiên tai là tình trạng sạt lở bờ biển diễn ra gay gắt ở cả bờ biển phía Đông và bờ biển phía Tây của tỉnh. Các số liệu thống kê chỉ ra rằng, trong giai đoạn 2011–2024, sóng biển và triều cường đã cuốn trôi, làm mất hơn 6.250 ha rừng phòng hộ ven biển. Mặc dù thời gian gần đây, tốc độ sạt lở đã có dấu hiệu giảm nhờ triển khai xây dựng các hệ thống kè ngầm tạo bãi bồi, nhưng bình quân mỗi năm Cà Mau vẫn bị sóng biển “nuốt chửng” từ 200 đến 300 ha rừng ngập mặn.
Tình trạng thiếu hụt nguồn bùn cát bồi lắng tự nhiên kết hợp cùng sụt lún nền đất đã khiến nhiều đai rừng phòng hộ bị bóc tách trơ trọi rễ, lâm vào tình trạng suy thoái trước khi các thế hệ cây non kịp phục hồi và tái sinh tự nhiên. Trước nguy cơ “lá chắn xanh” bị bào mòn, tỉnh Cà Mau xác định nhiệm vụ cấp bách không thể chỉ dừng lại ở các giải pháp ứng phó công trình đơn thuần, mà phải nâng cao năng lực chống chịu tự thân của hệ sinh thái. Trong đó, bảo vệ rừng dựa vào cộng đồng và phát triển kinh tế sinh thái thích ứng là giải pháp bền vững hàng đầu.
Mô hình "thuận thiên", bảo vệ rừng dựa vào cộng đồng
Để giải quyết bài toán dung hòa giữa bảo tồn rừng và an sinh, tỉnh Cà Mau xác định giải pháp căn cơ, lâu dài là phát triển các mô hình kinh tế thích ứng dựa vào tự nhiên. Nổi bật trong số đó là phương thức nuôi thủy sản sinh thái dưới tán rừng ngập mặn (tiêu biểu là mô hình tôm – rừng), một cách thức canh tác “thuận thiên” bền vững đã bắt đầu hình thành và phát triển từ cuối thập niên 1980.
Dưới góc nhìn của người trực tiếp gắn bó với rừng, ông Vũ Hữu Trúc, một hộ dân nhận giao khoán đất rừng tại xã Vĩnh Hậu chia sẻ, việc kết hợp nuôi thủy sản dưới tán cây rừng đem lại nhiều lợi ích vượt trội. Tán cây đước và cây mắm che phủ mặt nước giúp làm mát, điều hòa nhiệt độ vuông nuôi trong những tháng cao điểm mùa khô, đồng thời hạn chế đáng kể sự gia tăng nồng độ mặn trong vuông. Bên cạnh đó, hệ rễ chân nơm chằng chịt của cây đước cùng bộ rễ thở nhô lên mặt bùn của cây mắm phát huy tối đa công năng lọc sạch trầm tích, giữ lại lượng phù sa màu mỡ và tạo môi trường trú ngụ an toàn cho các loài ấu trùng, thủy hải sản non.
Đặc biệt, lá và cành cây rừng khi rụng xuống nước sẽ phân hủy tự nhiên thành lớp mùn hữu cơ, tạo thành nguồn thức ăn tự nhiên cho vật nuôi mà không cần phải sử dụng bất kỳ loại thức ăn công nghiệp hay hóa chất xử lý nào. Với diện tích 3,5 ha đất rừng nhận khoán thực hiện mô hình nuôi kết hợp, mỗi năm gia đình ông Trúc đạt lợi nhuận trên 200 triệu đồng từ nguồn thu hoạch tôm, cua và cá. Hiệu quả kinh tế ổn định từ tán rừng đã trở thành động lực để gia đình ông cùng bà con địa phương tự giác, tích cực bảo vệ rừng ngập mặn.
Nhận thức rõ tầm quan trọng của việc ổn định sinh kế để giữ rừng, công tác quản lý và giao khoán đất rừng đang được ngành chức năng củng cố. Ông Lê Chí Linh, Phó Ban Quản lý rừng đặc dụng - phòng hộ Bạc Liêu (tỉnh Cà Mau) cho biết, hiện đơn vị đang quản lý tổng diện tích hơn 4.600 ha rừng. Trong đó, diện tích rừng phân bổ tại các địa bàn gồm: phường Hiệp Thành hơn 720 ha, xã Vĩnh Hậu hơn 1.840 ha, xã Đông Hải 1.144 ha, xã Long Điền 512 ha và xã Gành Hào 409 ha.
Nhằm giúp bà con yên tâm gắn bó lâu dài với rừng, Ban Quản lý đã đề xuất cho phép tiếp tục ký hợp đồng giao khoán đất rừng đến năm 2037 đối với các hộ gia đình, cá nhân đủ điều kiện. Chính sách này tạo hành lang pháp lý vững chắc để người dân kết hợp nuôi trồng thủy sản dưới tán rừng, vừa gia tăng thu nhập, vừa nâng cao trách nhiệm tham gia bảo vệ rừng hiệu quả; đồng thời các đơn vị cũng kiến nghị điều chỉnh, bổ sung kế hoạch khai thác rừng trồng hợp lý và bền vững.
Không chỉ dừng lại ở quy mô hộ gia đình nhỏ lẻ, mô hình kinh tế dưới tán rừng ngập mặn tại Cà Mau đã phát triển thành vùng sản xuất hàng hóa tập trung rộng lớn. Thông tin từ Chi cục Thủy sản tỉnh Cà Mau cho thấy, toàn tỉnh hiện có khoảng 47.000 ha nuôi tôm kết hợp dưới tán rừng ngập mặn, với quy mô sản xuất bình quân đạt 2,86 ha/hộ. Năng suất tổng hợp của tôm và các đối tượng thủy sản nuôi xen ghép đạt trung bình từ 250 đến 300 kg/ha/năm.
Trong cơ cấu thu hoạch, tôm sú đạt sản lượng từ 150 đến 180 kg, các loại tôm khác đạt từ 100 đến 150 kg, cua biển đạt từ 30 đến 50 kg; cùng với đó là nguồn thu nhập đáng kể từ các loài thủy sản tự nhiên như sò huyết, vọp, ba khía và cá. Nhờ phương thức canh tác tự nhiên, nhiều hộ nhận khoán bảo vệ rừng đạt mức thu nhập định kỳ từ 100 đến 200 triệu đồng/năm, cá biệt có những mô hình đạt mức doanh thu lên tới hàng tỷ đồng mỗi năm.
Ông Nguyễn Hoàng Xuân, Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản Cà Mau chia sẻ: chính phương thức nuôi tôm hoàn toàn trong môi trường tự nhiên, cách ly với thức ăn công nghiệp và thuốc hóa học đã giúp tôm - rừng Cà Mau đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm khắt khe nhất của các thị trường xuất khẩu cao cấp. Đáng chú ý, khi tham gia vào chuỗi liên kết bao tiêu sản phẩm với các doanh nghiệp chế biến thủy sản, sản phẩm tôm sinh thái đạt chứng nhận quốc tế luôn được các doanh nghiệp thu mua với mức giá cao hơn từ 10% đến 15% so với giá tôm thông thường. Để phát huy lợi thế cạnh tranh này, tỉnh Cà Mau đã đặt ra mục tiêu phát triển đến năm 2030 nâng diện tích đạt chứng nhận sinh thái lên 30.000 ha tôm - rừng.
Cùng với những nỗ lực tự thân của địa phương, nguồn lực hợp tác quốc tế đang tạo ra cú hích mạnh mẽ cho hệ sinh thái rừng Cà Mau. Sở Nông nghiệp và Môi trường Cà Mau đang phối hợp với Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên tại Việt Nam (WWF - Việt Nam) khởi động Dự án “Hỗ trợ phục hồi rừng ngập mặn, tăng cường khả năng ứng phó với biến đổi khí hậu của hệ sinh thái và cộng đồng tại tỉnh Cà Mau”. Dự án có tổng kinh phí gần 60 tỷ đồng, được triển khai trong giai đoạn 2026–2032 trên địa bàn 6 xã trọng điểm là: Cái Đôi Vàm, Đất Mới, Đất Mũi, Phan Ngọc Hiển, Tân Ân và Tam Giang.
Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau đánh giá, dự án là đòn bẩy chiến lược giúp phục hồi diện tích rừng phòng hộ xung yếu, củng cố tính bền vững của hệ sinh thái và nâng cao năng lực ứng phó thiên tai cho cộng đồng cư dân ven biển. Mục tiêu cụ thể của dự án là tiến hành trồng mới và bảo tồn 125 ha rừng trên các bãi bồi, nâng cao hiệu quả quản lý trên 1.375 ha diện tích rừng hiện có, đồng thời mở rộng mô hình thủy sản sinh thái cho 660 hộ gia đình với quy mô 2.200 ha và củng cố vững chắc 3 chuỗi liên kết giá trị chất lượng cao.
Bước chuyển tư duy sang quản trị hệ sinh thái số
Bên cạnh vai trò phòng hộ trước sóng gió và cung cấp nguồn sinh kế thủy hải sản, rừng ngập mặn Cà Mau đang mở ra cơ hội to lớn để tiếp cận các nguồn tài chính khí hậu quốc tế thông qua thị trường tín chỉ carbon xanh. Kết quả đánh giá từ Tổ chức WWF - Việt Nam khẳng định, hệ sinh thái rừng ngập mặn Cà Mau sở hữu khả năng hấp thụ và lưu giữ lên tới trên 30 triệu tấn CO₂ mỗi năm thông qua sinh khối cây rừng và các tầng trầm tích ngập nước tích tụ qua nhiều thế kỷ.
Đây là nguồn tư liệu khoa học vô cùng đắt giá giúp Cà Mau trở thành địa phương tiên phong trong việc tiếp cận các quỹ tài chính khí hậu toàn cầu, từng bước thương mại hóa dịch vụ hấp thụ carbon, qua đó thiết lập cơ chế chia sẻ tài chính công bằng, tăng nguồn thu trực tiếp cho người dân tham gia bảo vệ rừng. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Cà Mau xác định công tác quản lý rừng ngập mặn trên địa bàn phải chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy "giữ diện tích" thuần túy trước đây sang tư duy "quản trị hệ sinh thái, dữ liệu và lợi ích cộng đồng".
Theo đó, đơn vị đang tập trung triển khai đồng bộ 5 nhóm giải pháp trọng tâm mang tính đột phá, đó là quản lý và phục hồi dựa vào khoa học thông qua tăng cường tuần tra, kiểm soát chặt chẽ diện tích rừng phòng hộ xung yếu; ứng dụng công nghệ GIS, viễn thám và chuyển đổi số để cập nhật biến động tài nguyên rừng, theo dõi diễn biến sạt lở và bồi tụ bãi biển theo thời gian thực.
Cùng với đó, áp dụng triệt để nguyên tắc phục hồi tự nhiên không trồng rừng dàn trải mà kết hợp giải pháp công trình mềm giảm sóng để giữ bùn cát, tạo bãi bồi trước khi trồng các loài cây tiên phong như Mắm trắng, Mắm biển, Bần chua. Chi cục Kiểm lâm tỉnh sẽ quy hoạch các vùng tôm - rừng tập trung quy mô lớn; khuyến khích các hộ nuôi trồng lại cây rừng để đảm bảo tỷ lệ che phủ tối thiểu 50% diện tích vuông nuôi; hướng dẫn nông dân cải tạo ao vuông khoa học, thực hiện ương giống, sử dụng chế phẩm sinh học và chuyển đổi phương thức thu hoạch sang đặt lú để bảo vệ nguồn nước. Đồng thời, phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng địa phương trong lập kế hoạch, trồng, bảo vệ và giám sát rừng; bảo đảm người dân giữ rừng được thụ hưởng xứng đáng từ dịch vụ môi trường rừng và chuỗi giá trị tôm sinh thái.
Ở vị trí tiền tiêu nơi đầu sóng ngọn gió, dải rừng ngập mặn Cà Mau vừa là thành trì phòng hộ vững chãi bảo vệ đất liền, vừa là vựa sinh kế trù phú của người dân vùng địa đầu cực Nam Tổ quốc. Từ thực tiễn cho thấy, phát triển kinh tế dưới tán rừng chính là con đường phát triển bền vững nhất để bảo vệ "lá chắn xanh" trước biến đổi khí hậu, hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng xanh và bảo vệ sự toàn vẹn của dải đất cực Nam Tổ quốc.